SN: Deklarowana treść umowy nie przesądza o nieistnieniu stosunku pracy

Sądy obu instancji uznały, że wbrew zawartej umowie cywilnoprawnej, strony łączył stosunek pracy. Polegał on na świadczeniu pracy osobiście, w sposób ciągły i za wynagrodzeniem. Miejsce i czas wykonywania zadań były określane przez podmiot zatrudniający, który wydawał wiążące instrukcje i polecenia co do sposobu ich realizacji. Sąd Najwyższy wskazał, że nazwa umowy i deklarowana w chwili jej zawarcia treść mają drugoplanowe znaczenie. Kluczowe jest ustalenie faktycznego wykonywania umowy w warunkach wskazujących na stosunek pracy.

Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację od wyroku sądu pierwszej instancji, w którym ustalono istnienie stosunku pracy pomiędzy spółką a Markiem A. (dane zmienione).

Występowało silne podporządkowanie

W toku procesu ustalono, że czynnik podporządkowania, będący jedną z podstawowych zasad odróżniających stosunek pracy od wykonywania pracy na innej podstawie, był bardzo widoczny. Marek A. miał określone miejsce pracy, a czas jej wykonywania był wyznaczony przez spółkę. Przełożony przygotowywał grafiki pracy, z których wynikało kto pracuje na danej zmianie. Możliwość wpływania na godziny pracy była niewielka i ograniczała się w zasadzie do wyboru jednej z dwóch zmian. Ustalono również, że Marek A. podlegał bezpośrednio kierownikowi biura, który nie wydawał mu instrukcji, tylko faktyczne polecenia służbowe dotyczące sposobu obsługi klientów. Sąd zwrócił uwagę, że obowiązujące w spółce zasady i instrukcje, w tym tzw. "biblia działań handlowca", były tak szczegółowe i restrykcyjnie sprawdzane, że ciężko było im nadać inny charakter niż polecenia służbowego. Natomiast wszystko, co wykraczało poza ustalone procedury, wymagało uzyskania zgody dyrektora, a nawet prezesa zarządu. Marek A. był też kontrolowany w zakresie stosowania procedur, szablonów i przestrzegania terminów oraz sposobu kontaktu z klientami.

Brak akt osobowych i ewidencji czasu pracy bez znaczenia

Treść zawartej przez strony umowy cywilnoprawnej zawierała postanowienia obce umowie o pracę. Nie miało to jednak decydującego znaczenia.

Sąd podkreślił, że kluczowe było to, jak faktycznie wyglądała współpraca stron i cechy, które przeważały w stosunku prawnym. 

Na gruncie niniejszej sprawy, nie było nawet minimalnego zakresu swobody czy samodzielności charakterystycznej dla współpracy podmiotów gospodarczych w stosunkach cywilnoprawnych. Zobowiązanie Marka A. miało charakter bezwzględnie osobisty, ponieważ nie były możliwe zastępstwa osób trzecich. Wykonywał on swoje obowiązki w sposób powtarzający się, a jego wynagrodzenie składało się z prowizji i wynagrodzenia stałego, które jest charakterystyczne dla umowy o pracę. W ocenie sądu, bez znaczenia pozostawał fakt nieprowadzenia akt osobowych, brak ewidencji czasu pracy i nieskładanie przez Marka A. zwolnień lekarskich. Strona, która unika nawiązania stosunku pracy, ukrywając go pod pozorem umowy cywilnoprawnej, zazwyczaj nie wykonuje czynności, które świadczą o pracowniczym stosunku zobowiązaniowym. W takiej sytuacji pracownik nie jest również zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, a więc nie przedstawia zwolnień lekarskich. 

Spór trafił na wokandę Sądu Najwyższego

Spółka złożyła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie. W piśmie powołała się na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne oraz potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy wskazał, że w umowie zlecenia mogą wystąpić cechy kierownictwa i podporządkowania, choć nie takie same, jak w zależności właściwej dla stosunku pracy. 

Cechą umowy o pracę nie jest natomiast pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, ponieważ może ono występować też w umowach cywilnoprawnych. Na gruncie niniejszej sprawy, Marek A. świadczył pracę osobiście, w sposób ciągły i za wynagrodzeniem, miał określone przez pracodawcę miejsce i czas pracy oraz podlegał bezpośrednio kierownikowi biura, który wydawał mu polecenia służbowe dotyczące sposobu obsługi klientów spółki. Był on również kontrolowany w zakresie korzystania z Internetu w czasie godzin pracy i otrzymywał z tej przyczyny pouczenia.

Nazwa umowy i deklarowana treść mają drugoplanowe znaczenie

SN zwrócił uwagę, że gdy umowa faktycznie jest wykonywana w warunkach wskazujących na stosunek pracy, to takie ustalenie, a nie treść oświadczeń woli złożonych przy jej zawieraniu, decyduje o charakterze łączącego strony stosunku prawnego. Oznacza to, że nazwa umowy, jak też deklarowana w chwili jej zawarcia treść, mają dla oceny zobowiązania pracowniczego drugoplanowe znaczenie. W złożonej skardze kasacyjnej, spółka podjęła jedynie polemikę z ustaleniami faktycznymi i oceną dowodów dokonaną przez sądy obu instancji. Sformułowane przez nią istotne zagadnienie prawne sprowadzało się do ośmiu pytań o incydentalnym i kazuistycznym charakterze. Nie wyjaśniła też, z jakich przyczyn uważa, że dotychczasowe orzecznictwo SN w zakresie powołanych przepisów prawnych jest niewystarczające. Tym samym spółka nie zdołała wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania jej skargi kasacyjnej. 

Postanowienie Sądu Najwyższego z 8 września 2026 r., sygn. akt I PSK 771/26