SN: Małżeństwo nie stanowi przeszkody dla stosunku pracy
Małżonkowie zawarli umowę o pracę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych twierdził, że żona nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom, ponieważ instytucja małżeństwa przenika przez wszystkie sfery życia i pozostaje w kolizji z relacją służbowej zależności. Sąd Najwyższy wskazał, że dla oceny podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu stosunku pracy kluczowe znaczenie ma rzeczywiste istnienie więzi pracowniczej. Natomiast przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wyłączają pracowniczego zatrudnienia między członkami rodziny.
Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że ustalił, iż Maria A. (dane zmienione) jako pracownica podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu. Organ wniósł apelację od wydanego wyroku.
Umowa wykreowała ważny tytuł do ubezpieczeń społecznych
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wskazał, że w przepisach ustawy Kodeks pracy (dalej jako: k.p.) nie ma ograniczeń dotyczących zawierania umów o pracę między osobami fizycznymi występującymi jako pracownik i pracodawca, pozostającymi w związku małżeńskim. Konieczną przesłanką istnienia stosunku pracy między małżonkami jest to, aby umówiona praca była świadczona w warunkach określonych w art. 22 par. 1 k.p. Przepis ten stanowi, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Sąd podkreślił, że konstytutywnymi elementami stosunku pracy są: dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnieniem i odpłatny charakter zatrudnienia. Zgodnie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, Maria A. nabyła status pracownicy, a zawarta umowa o pracę wykreowała ważny tytuł do ubezpieczeń społecznych. Mając powyższe na uwadze, apelacja została oddalona.
Czytaj też w LEX: Przewodnik po zmianach w prawie pracy 2026 r. >
ZUS wniósł skargę kasacyjną
Nie zakończyło to sporu, ponieważ Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł skargę kasacyjną. W piśmie zarzucono błędną wykładnię art. 22 k.p. oraz niezastosowanie art. 23 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako: k.r.o.). Przepis ten stanowi, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.
Skarżący wskazał, że relacja nadrzędności pracodawcy nie może zaistnieć w relacji między małżonkami. Instytucja małżeństwa przenika bowiem przez wszystkie sfery życia i pozostaje w kolizji z relacją służbowej zależności pracownika od pracodawcy, polegającej np. na stosowaniu środków dyscyplinujących, kar porządkowych, nieudzieleniu urlopu we wnioskowanym terminie lub nieprzyznaniu nagrody. Organ podkreślił, że relacja służbowej zależności między małżonkami nie jest w stanie zaistnieć bez uszczerbku dla bezwzględnie obowiązujących praw małżonka.
Istnienie więzi pracowniczej było kluczowe
Sprawą zajął się Sąd Najwyższy, który wskazał, że o treści stosunków prawnych zawieranych przez strony w pierwszej kolejności decyduje ich wola. Stosunki te nie mogą być sprzeczne z ustawą, o czym stanowi art. 58 par. 1 ustawy Kodeks cywilny. SN podkreślił, że dla oceny podlegania pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego kluczowe znaczenie ma rzeczywiste istnienie więzi pracowniczej. Składa się na nią faktyczna realizacja obowiązków wynikających z umowy o pracę oraz możliwość ich zakwalifikowania jako zatrudnienia pracowniczego. Ponadto ocenił, że art. 23 k.r.o. nie wyłącza pracowniczego zatrudnienia między członkami rodziny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie podważył podstaw faktycznych i materialnych zatrudnienia. W złożonej skardze nie wykazano naruszenia przepisów, które w sposób oczywisty prowadziłoby do stwierdzenia, że sporny wyrok był bezsprzecznie wadliwy. Mając powyższe na uwadze, SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Postanowienie Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2026 r., sygn. akt I USK 82/26
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
