Zgoda na leczenie to nie tylko dokument, ale też zrozumiała informacja
Do wyrażenia przez pacjenta świadomej zgody na leczenie lub operację konieczne jest rzetelne przedstawienie przez personel medyczny potencjalnych powikłań i ryzyk. Jeśli tak się nie stanie, to w momencie, gdy dojdzie do sporu w sądzie, pacjent potencjalnie może ubiegać się o odszkodowanie lub zadośćuczynienie. Informację o ryzyku trzeba dopasować nie tylko do wieku, stanu zdrowia i czynników psychologiczno-społecznych. Personel musi brać też pod uwagę ewentualną barierę językową.
Sprawę, w której kwestia wyrażenia świadomej zgody na zabieg stała się problematyczna, opisywała ostatnio trójmiejska „Gazeta Wyborcza”. Jak wskazano w artykule, u noworodka, planowo leczonego w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Gdańsku, stwierdzono malformację naczyniową, czyli wrodzoną, nienowotworową wadę naczyń krwionośnych. Lekarze, ze względu na inne czynniki wykluczające podanie niektórych leków, zdecydowali się na podanie leku off-label, a więc poza oficjalnymi wskazaniami producenta. W takim przypadku niezbędne jest wyrażenie świadomej zgody przez pacjenta lub, w tym wypadku, rodzica lub opiekuna. Jak przytoczono w artykule, rodzice, którzy nie posługiwali się dobrze językiem polskim, otrzymali plik dokumentów, nikt nie wytłumaczył im jednak, jakie konkretnie ryzyko wiąże się z leczeniem. Ostatecznie doszło do ostrej niewydolności wielonarządowej, a dziecka nie udało się uratować. Aktualnie postępowanie w tej sprawie prowadzi Prokuratura Rejonowa Gdańsk-Wrzeszcz.
Zobacz w LEX: Zgoda pacjenta - kiedy, na co i w jakiej formie? >
Zgoda musi być zrozumiała, także dla obcokrajowców
Kwestia udzielania zgody na zabieg lub leczenie (oraz odmowy) jest szczegółowo uregulowana w rozdziale piątym ustawy o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta. Dużą rolę pełni jednak w tym przypadku również praktyka. Jak wyjaśnia dr Anna Banaszewska, radca prawny (prowadzi indywidualną praktykę prawną), świadoma zgoda wyrażona przez pacjenta lub przedstawiciela ustawowego pacjenta małoletniego to zgoda udzielona wówczas, kiedy pacjent rozumie jej skutki. W praktyce w przypadku stosowania leków, przy wyborze leczenia, lekarz powinien poinformować pacjenta o możliwości zastosowania innych leków lub innych metod leczenia oraz poinformować o działaniach niepożądanych, które mogą być następstwem stosowania danego leku.
Informacja powinna być przekazana w sposób możliwie zrozumiały dla pacjenta. Jeśli zatem pacjent jest obcokrajowcem, zgoda powinna być sporządzona w jego języku ojczystym lub języku, którym się posługuje w stopniu umożliwiającym rozumienie treści medycznych. Trzeba pamiętać, że pacjent, udzielając zgody, świadomie akceptuje ryzyko związane ze stosowaniem konkretnego leku czy metody leczenia – zaznacza mec. Banaszewska.
Kwestię wyrażenia świadomej zgody i jej skuteczności badają również sądy. W wyroku z 5 października 2025 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach (sygn. akt II AKa 270/23) stwierdził, że pacjent musi świadomie zaakceptować zrozumiałe dla niego ryzyko dokonania zabiegu i przejęcie na siebie tego ryzyka. Dopiero taka zgoda pacjenta wyłącza bezprawność interwencji lekarza. Samo uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o dostępnych metodach, ryzyku i następstwach zabiegu powoduje, że jest to zgoda nieobjaśniona i wadliwa. Uznaje się wówczas, że lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność karną, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej. Co ważne, ostateczną decyzję musi podjąć pacjent, nawet jeśli oznacza to wybór metody o potencjalnie mniejszej skuteczności terapeutycznej.
Można (i trzeba) skorzystać z pomocy tłumacza
Dr Banaszewska podkreśla też, że w przypadku bariery językowej zalecanym rozwiązaniem jest wybór osoby z personelu medycznego, która posługuje się danym językiem w stopniu wystarczającym do udzielenia świadczenia. - Tutaj nie chodzi tylko o świadomą zgodę na leczenie, ale również prawidłowo zebrany wywiad medyczny, z tej przyczyny bariera językowa uniemożliwiająca komunikację pacjenta z lekarzem powinna zostać przezwyciężona. W przypadku dokumentów (przykładowo zgody), zasadne jest uzyskanie tłumaczenia przysięgłego, zaś w przypadku samej wizyty wiele podmiotów leczniczych dysponuje komunikatorami AI, umożliwiającymi tłumaczenie w czasie rzeczywistym treści wizyty. Niewątpliwie jest to narzędzie, które zapewnia bezpieczeństwo lekarza i pacjenta – podkreśla prawniczka.
Czytaj też w LEX: Formularz zgody pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego - zasady tworzenia >
Jak przypomina z kolei rzecznik praw pacjenta, w praktyce ustna zgoda pacjenta również może być skuteczna, jeśli mamy do czynienia z prostym zabiegiem medycznym. Forma pisemna jest natomiast wymagana w przypadku zabiegów operacyjnych, procedur diagnostycznych lub leczniczych o podwyższonym ryzyku. Brak świadomej zgody może skutkować naruszeniem praw pacjenta, a także konsekwencjami prawnymi dla podmiotu udzielającego świadczeń.
Na stronie RPP dostępna jest również przygotowana przez ekspertów publikacja ,,Świadoma zgoda pacjenta na świadczenia zdrowotne. Wytyczne dla pracowników podmiotów leczniczych”. Jak podkreślono, dokument ten stanowi praktyczne wsparcie dla personelu medycznego, wskazując standardy prawidłowej komunikacji oraz zakres informacji, które powinny być przekazywane przed podjęciem decyzji o leczeniu.
Czytaj też w LEX: Działanie lekarza bez zgody pacjenta >
Pacjent ma prawo do rekompensaty
Jolanta Budzowska, radca prawny specjalizująca się w sprawach o błędy medyczne, autorka bloga „Pomyłka lekarza”, przypomina z kolei orzeczenie w sprawie prowadzonej kilkanaście lat temu przez jej kancelarię. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2008 r. (sygn. akt I ACa 846/07) sędziowie orzekli, że nawet, gdy zabieg jest wykonany poprawnie, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, a wystąpią powikłania, to pacjent ma prawo do odszkodowania – ale wówczas, gdy nie został właśnie odpowiednio poinformowany o ryzykach.
Może wówczas wystąpić o rekompensatę, czyli zadośćuczynienie, zapłatę odszkodowania i renty. Gdyby jednak całe zagadnienie było tak proste, jak cytowana teza wyroku, to proces w tej sprawie nie trwałby 15 lat… A trwał , ja byłam pełnomocnikiem „tylko” przez ostatnie 6 lat. Stało się to po tym, jak poprzedni pełnomocnik oświadczył klientce, że jego możliwości się wyczerpały – wspomina mec. Budzowska.
Jak podkreśla, w praktyce zakres przekazywanej wiedzy do uzyskania zgody pacjenta należy zindywidualizować, to znaczy dopasować do chorego. - Do tego, co chce usłyszeć, do możliwości zrozumienia przez niego określonych, czasem trudnych, informacji. Podobnie z ryzykiem: często jest diametralnie różne dla dwóch różnych pacjentów, w zależności na przykład od stanu zaawansowania choroby czy chorób współistniejących – wyjaśnia.
Czytaj też w LEX: Ciężar dowodu uzyskania zgody pacjenta w procesie cywilnym >
Prawniczka zaleca przy tym pacjentom, by nie bali się wyjaśniać szczegółowo wątpliwości, jeśli nie rozumieją przekazywanych przez personel informacji. Przy podpisie warto zaznaczyć nie tylko datę, ale również godzinę. A jeśli lekarz oczekuje podpisania formularza „in blanco” – bez wypełnionej rubryki, gdzie ma być wpisany rodzaj operacji, bez daty lub bez nazwiska lekarza, który rozmawia z pacjentem, warto poprosić o wcześniejsze wypełnienie tych pól, by uniknąć późniejszego „nadpisywania”.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
