16-latek może odmówić leczenia, ale sąd ma prawo zmienić jego decyzję
Jeśli małoletni pacjent ma co najmniej 16 lat, zgodę na leczenie muszą wyrazić nie tylko jego rodzice lub opiekunowie, ale także on sam. W przypadku sporu sprawa trafia do sądu opiekuńczego, który może podjąć decyzję o wyrażeniu zgody zastępczej. Od tych zasad istnieją jednak wyjątki, zwłaszcza w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia. Mały pacjent ma generalnie w szpitalu dodatkowe prawa - np. do obecności opiekunów na oddziale.
Kwestia wyrażenia zgody przez małoletniego pacjenta została szczegółowo uregulowana w art. 17 ustawy o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta. Zgodnie z przepisem, pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych.
Ewentualne spory rozstrzygnie sąd
W praktyce oznacza to, że 16-latek ma prawo zgodzić się lub odmówić badania lub zabiegu, a także przyjęcia do szpitala (również psychiatrycznego). Nadal będzie wymagana jednak zgoda podwójna (różnica polega na tym, że w przypadku młodszych pacjentów wystarczy zgoda zastępcza). Przedstawiciel ustawowy (najczęściej rodzic albo opiekun prawny, czasami również kurator) pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego lub niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody, ma prawo do wyrażenia zgody w jego imieniu. W przypadku braku przedstawiciela ustawowego prawo to, w odniesieniu do badania, może wykonać opiekun faktyczny.
Pacjent małoletni, który ukończył już 16 lat, a także osoba ubezwłasnowolniona albo pacjent chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, ma prawo do wyrażenia sprzeciwu co do udzielenia świadczenia zdrowotnego, pomimo zgody przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego. W takim przypadku sprawa jest kierowana do sądu opiekuńczego, który decyduje o tym, w jaki sposób rozstrzygnąć powstały spór. Warto też zaznaczyć, że zgoda lub sprzeciw niekoniecznie muszą być wyrażone na piśmie - w niektórych przypadkach wystarczy forma ustna albo nawet zachowanie sugerujące, że pacjent sprzeciwia się wykonaniu badania.
Zagrożenie zdrowia i życia jest priorytetowe
Jak przypomina jednak rzecznik praw pacjenta, od tych zasad również istnieją wyjątki i sytuacje, w których można podjąć działania nawet bez zgody pacjenta. Dzieje się tak np. w momencie, gdy pacjent wymaga niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym. Może być to dopuszczalne także, gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Wówczas podjętą decyzję lekarz powinien w miarę możliwości skonsultować z innym lekarzem i wszystko odnotować w dokumentacji medycznej. O wykonywanych czynnościach lekarz niezwłocznie zawiadamia również przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy.
RPP przypomina też, że jeżeli w trakcie wykonywania zabiegu operacyjnego albo stosowania metody leczniczej lub diagnostycznej wystąpią okoliczności, których nieuwzględnienie groziłoby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia, a nie ma możliwości niezwłocznie uzyskać zgody, również dopuszczalne jest odejście od procedury. Lekarz ma prawo wówczas zmienić zakres zabiegu bądź metody leczenia lub diagnostyki, w niezbędnym zakresie. Także w tym przypadku medyk ma jednak obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. Również wymaga to adnotacji w dokumentacji i następczego poinformowania.
Zobacz procedurę w LEX: Uzyskanie zgody na działanie medyczne w przypadku osoby małoletniej >
Specjalna karta wskazuje prawa
Od 2018 r. w Polsce przyjęty został dokument, który nie ma co prawda ścisłej mocy prawnej, ale powstał w celu popularyzowania najważniejszych praw przysługujących najmłodszym pacjentom, korzystającym ze świadczeń zdrowotnych udzielanych w szpitalach, sanatoriach czy uzdrowiskach. Opiera się też w dużej mierze na obowiązujących regulacjach. To "Karta Praw Dziecka Pacjenta", opracowana przez RPP oraz rzecznika praw dziecka. Przy jego tworzeniu wzorowano się na Europejskiej Karcie Praw Dziecka w Szpitalu, stworzonej przez Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Opieki nad Dziećmi w Szpitalu w Wielkiej Brytanii (National Association for the Welfare of Children in Hospital – NAWCH).
Czy dziecko może mieć samodzielny wgląd do wyników badań? - sprawdź w LEX >
W dokumencie przypomniano m.in. o tym, że małoletni pacjent ma prawo do obecności najbliższych opiekunów podczas leczenia. W każdej chwili dziecko może również dzwonić lub pisać do swoich rodziców. Mały pacjent przebywający w szpitalu ma też prawo do nauki, zabawy i odpoczynku, a także do tego, by zapewniono mu bezpieczeństwo. Jeśli warunki te nie są spełnione, zawsze można zgłosić to m.in. do RPP, który ma prawo interweniować.
Czytaj także: Dziecko u lekarza – czy zawsze w obecności rodzica?
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
