Radni w cieniu wójtów? Kto rozdaje karty w gminach
Rady gmin mają uchwalać lokalne prawo, kontrolować włodarzy i wyznaczać kierunki rozwoju wspólnot. W praktyce bywa, że mogą niewiele. Sesja, na której rada gminy uchwala prawo lokalne, często ma jedynie charakter rytuału. Najnowszy raport Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej pokazuje, że w wielu gminach przewaga wójtów, burmistrzów i prezydentów miast ma charakter systemowy, a radni często zmagają się z ograniczonym dostępem do informacji, brakiem eksperckiego wsparcia i niewystarczającymi narzędziami kontroli.

Czy rada gminy jest rzeczywistym centrum lokalnej demokracji, czy coraz częściej staje się instytucją zatwierdzającą decyzje przygotowane wcześniej przez urząd? To pytanie wybrzmiało podczas IV Krajowego Kongresu Przewodniczących Rad Gmin, Powiatów i Sejmików Województw w Krakowie, gdzie zaprezentowano raport „Rada w cieniu «włodarza». Asymetria władzy w gminie w relacjach przewodniczących rad”. Publikacja, przygotowana przez dr hab. Magdalenę Dudkiewicz, prof. Uniwersytetu Warszawskiego, oraz Marka Dudkiewicza, powstała na podstawie 42 pogłębionych wywiadów z przewodniczącymi i wiceprzewodniczącymi rad gmin. Choć autorzy podkreślają, że badanie ma charakter jakościowy, wskazane w nim problemy mogą być dobrze znane wielu samorządowcom.
Zobacz też w LEX: Lokalny parlament, czyli zadania, struktura i codzienność działania rad >
Wójt przygotowuje, rada głosuje
Najważniejszy wniosek raportu jest jednoznaczny: między radą gminy a organem wykonawczym istnieje wyraźna asymetria władzy. Jak wskazują autorzy, przewaga wójta, burmistrza lub prezydenta miasta wynika zarówno z konstrukcji ustrojowej, jak i praktyki funkcjonowania samorządu. To organ wykonawczy przygotowuje budżet, strategie rozwoju i większość projektów uchwał, ma uprzywilejowaną pozycję przy ustalaniu porządku obrad, dysponuje aparatem urzędniczym, obsługą prawną oraz zapleczem eksperckim. W efekcie rada, mimo formalnych kompetencji stanowiących i kontrolnych, często działa w warunkach ograniczonej sprawczości. Jej realna pozycja zależy od lokalnych uwarunkowań, kompetencji samych radnych oraz jakości relacji z włodarzem.
Autorzy raportu zwracają uwagę, że nierównowaga nie jest wyłącznie skutkiem lokalnych konfliktów czy indywidualnego stylu zarządzania. W wielu przypadkach ma charakter strukturalny.
Przeczytaj także: Wójt jako przewodniczący rady – pomysł na rewolucję w gminach
Informacja stała się jednym z najważniejszych narzędzi władzy
Z relacji uczestników badania wynika, że podstawowym źródłem przewagi organu wykonawczego jest kontrola nad przepływem informacji. Respondenci wskazywali m.in. na opóźnienia w przekazywaniu dokumentów, selektywne udostępnianie materiałów czy utrudnienia w dostępie do analiz i ekspertyz. Problem pogłębia fakt, że rady najczęściej nie posiadają własnej obsługi eksperckiej i prawnej. Zdaniem autorów raportu prowadzi to do sytuacji, w której organ odpowiedzialny za kontrolę działań wójta lub burmistrza jest jednocześnie uzależniony od informacji dostarczanych przez urząd.
Badani zwracali również uwagę na marginalizację inicjatywy uchwałodawczej radnych. Choć formalnie mogą oni zgłaszać własne projekty, w praktyce większość kluczowych decyzji powstaje w urzędzie, a sesja rady staje się ostatnim etapem procesu decyzyjnego. Często ma charakter czysto formalny. Wynika to z tego, że wielu przypadkach radni nie dysponują wystarczającymi narzędziami, aby samodzielnie analizować dokumenty przygotowywane przez urząd.
Czytaj też w LEX: Prawo rady gminy do stanowienia kierunków działania wójta (burmistrza, prezydenta miasta) >
Badanie wskazuje również na ograniczoną skuteczność komisji rady. W części samorządów komisje są miejscem rzeczywistej pracy nad projektami, ale w innych ich rola sprowadza się do opiniowania propozycji przygotowanych przez organ wykonawczy. Wpływ komisji na lokalne decyzje nierzadko zależy od układ sił w radzie. W opinii części osób badanych komisje bywają fasadowe: tylko „przyjmują do wiadomości” i nie mają realnego wpływu na kształt prawa lokalnego.
Zobacz też w LEX: Radny niekoniecznie bezradny, czyli prawa radnego >
Nie tylko przepisy ograniczają radnych
Raport pokazuje również, że źródłem problemów nie są wyłącznie regulacje ustrojowe. Przewodniczący rad gmin wskazywali na niewystarczające przygotowanie części radnych do wykonywania mandatu, braki w znajomości procedur oraz trudności z analizą dokumentów finansowych i prawnych. W wielu wypowiedziach pojawiał się także problem zależności zawodowych i ekonomicznych radnych od gminy lub jej jednostek organizacyjnych. Według autorów może to prowadzić do ograniczania aktywności kontrolnej, autocenzury i unikania sporów z organem wykonawczym.
W raporcie zwrócono też uwagę, na kwestię jawnych oświadczeń majątkowych. Niektórzy uczestnicy badania oceniali, że obowiązek ich publikowania może zniechęcać do kandydowania osoby posiadające znaczący majątek, doświadczenie zawodowe lub prowadzące działalność gospodarczą.
Zobacz też w LEX: Nie tylko prawa, czyli obowiązki radnego >
W praktyce dominacja organu wykonawczego, jak wskazali autorzy raportu, może się przejawiać w następujących formach:
- postępowanie „transakcyjne” – organ wykonawczy nie prowokuje otwartego konfliktu, ale przez różnego typu naciski, wykorzystywanie swojej przewagi lub swoisty „handel” (na przykład wpisanie do budżetu drobnej inwestycji, na której zależy danemu radnemu, aby poprawić jego wizerunek wśród wyborców, w zamian za poparcie dużej inwestycji, na której zależy organowi wykonawczemu) uzyskuje poparcie dla swoich działań;
- lekceważenie rady gminy – podawanie w wątpliwość intencji i kompetencji radnych przez organ wykonawczy, ograniczanie dostępu radnych do informacji i wiedzy;
- otwarty konflikt – jawne demonstrowanie siły i przewagi, między innymi przez wykorzystywanie zależności ekonomicznej poszczególnych radnych.
Czy bezpośredni wybór włodarzy zachwiał równowagą?
W trakcie debaty "Silna rada i sprawczy przewodniczący – jak wzmocnić pozycję organów stanowiących JST?”, moderowanej przez dr. Jakuba Dorosza-Kruczyńskiego z FRDL, wiele miejsca poświęcono skutkom reformy z 2002 r., która wprowadziła bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Zdaniem części uczestników wzmocniła ona pozycję organów wykonawczych, nie zapewniając jednocześnie odpowiednich mechanizmów równoważących rolę rad.
Wprowadzono wybór bezpośredni, ale nie skorygowano innych przepisów, które mogłyby w jakiś sposób tę zmianę zrównoważyć - uważa Grzegorz Ganowicz, przewodniczący Rady Miasta Poznania.
Jednocześnie uczestnicy debaty podkreślali, że siła rady zależy nie tylko od przepisów. Równie ważne są lokalna kultura polityczna, poziom zaufania oraz gotowość do współpracy między organami gminy. W dyskusji wielokrotnie powracało pytanie o miejsce rady w systemie samorządowym i sens istnienia organu kolegialnego.
Po to wybierani są radni. W ramach rady dokonujemy bilansu możliwości i oczekiwań, deliberujemy, a potem mamy organ wykonawczy, który to wszystko wykonuje - podkreślał Jerzy Stępień, współtwórca reformy samorządowej.
Uczestnicy dyskusji wskazywali, że skuteczność rady zależy nie tylko od przepisów, ale również od jakości współpracy między organami oraz od kultury politycznej funkcjonującej w danej gminie.
Czytaj też w LEX: Zapewnienie ciągłości władzy wykonawczej w gminie >
Rozpoznanie "w boju" trudno kontrolować władzę
Znaczenie kompetencji radnych, szczególnie w zakresie finansów publicznych podkreślała dr Julita Łukomska, zastępczyni dyrektora Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego.
Radny, który dobrze rozumie budżet, potrafi czytać wieloletnią prognozę finansową, zna mechanizmy finansowania zadań publicznych, jest zupełnie innym partnerem w rozmowie z wójtem, burmistrzem czy skarbnikiem niż osoba, dla której budżet jest zestawem tabel - wskazywała dr Julita Łukomska.
Maciej Kiełbus, adwokat specjalizujący się w prawie samorządowym partner zarządzający w ZIEMSKI&PARTNERS Kancelaria Prawna Kostrzewska, Kołodziejczak i Wspólnicy sp.k. w Poznaniu zwrócił jednak uwagę, że dzisiaj organy stanowiące mają szereg kompetencji, z których nie zawsze wiedzą, jak korzystać. Jednocześnie jest zwolennikiem zapewnienia radom niezależnego wsparcia eksperckiego, uporządkowania zasad dostępu do informacji oraz rozstrzygnięcia problemów związanych z reprezentacją rady w postępowaniach sądowych.
Zobacz też w LEX: Wdrożenie AI w JST: obowiązki prawne, ryzyka i decyzje organizacyjne Sekretarza >
Postulat ten wybrzmiał także w wystąpieniu prof. Iwony Niżnik-Dobosz z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Rada gminy wykonuje samodzielnie kompetencje prawotwórcze. W związku z tym powinna mieć taką pomoc organizacyjną, prawną i administracyjną, która zapewni jej samodzielne wykonywanie tych kompetencji - podkreślała prof. Iwony Niżnik-Dobosz.
Podobne wnioski płyną z samego raportu. Respondenci wskazywali na potrzebę zapewnienia radom niezależnej obsługi prawnej, łatwiejszego dostępu do informacji i analiz, praktycznych szkoleń oraz lepszego zaplecza organizacyjnego. Radni sami przyznają: często uczą się "w boju".
Prezentacja raportu nie przyniosła jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy polski samorząd potrzebuje kolejnej reformy ustrojowej. Część uczestników opowiadała się za wzmocnieniem kolegialnego charakteru samorządu i większą rolą rad w wyznaczaniu kierunków rozwoju wspólnot. Inni bronili obecnego modelu opartego na bezpośrednio wybieranych włodarzach. Wszyscy byli jednak zgodni, że rzeczywista sprawczość radnych nie zależy wyłącznie od zapisów ustawowych. Równie ważne są warunki wykonywania mandatu, dostęp do wiedzy, niezależne wsparcie eksperckie i możliwość skutecznego korzystania z istniejących już kompetencji.
Portal Prawo.pl był patronem prasowym IV Krajowego Kongresu Przewodniczących Rad Gmin, Powiatów i Sejmików Województw.
Czytaj też w LEX: Decentralizacja władzy publicznej – relacje czy zależności w aspekcie finansowego działania jednostek samorządu terytorialnego w dobie AI >





