PIE: Wyludniające się gminy najbardziej skorzystały na reformie finansów samorządów
Wprowadzona w styczniu 2025 roku reforma finansów samorządów sprawiła, że największe wzrosty dochodów odnotowały gminy, które będą się najsilniej wyludniać. Mediana wzrostu dochodów w gminach o największym prognozowanym spadku liczby ludności była o 3,5 pkt. proc. wyższa niż w gminach, w których liczba mieszkańców ma rosnąć - wynika z analizy Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Według jej autorów, zmiany w finansowaniu samorządów mogą łagodzić skutki procesów demograficznych.
W najnowszym „Tygodniku Gospodarczym” nr 18/2026 z 7 maja 2026 r. Polski Instytut Ekonomiczny opublikował analizę zatytułowaną „Reforma finansów samorządów sprzyja gminom wyludniającym się”. Jak podkreślają jej autorzy, wprowadzona w styczniu 2025 r. reforma finansów samorządów miała zapewnić gminom odpowiednie środki na realizację usług publicznych. W poprzednich latach lokalne budżety zostały osłabione m.in. przez zmiany podatkowe z 2022 r. (tzw. Polski Ład). Według wcześniejszych zasad, gminy otrzymywały udział w faktycznie zapłaconym podatku PIT. Podniesienie kwoty wolnej i obniżenie stawki PIT z 17 proc. do 12 proc. zmniejszyło więc nie tylko wpływy budżetu państwa, lecz także dochody samorządów. Ubytki uzupełniano doraźnymi transferami, co ograniczało samodzielność gmin i zwiększało uznaniowość podziału środków.
Czytaj również: Polski Ład zachwieje finansami samorządów>>
Zmiana zasad finansowania gmin
W wyniku reformy zmieniły się zasady finansowania gmin. Po pierwsze, wprowadzono nowy sposób naliczania udziałów w PIT: samorządy otrzymują określony procent dochodów swoich mieszkańców, a nie – jak wcześniej – udział w faktycznie zapłaconym podatku. To utrudnia przerzucanie na samorządy kosztów zmian podatkowych wprowadzanych przez parlament. Drugą, bardziej przełomową zmianą jest uwzględnienie w systemie finansowania różnych kosztów świadczenia usług. Służy temu mechanizm przeliczeniowej liczby mieszkańców, który ma lepiej odzwierciedlać potrzeby wydatkowe gmin. Koszty usług są bowiem wyższe w przeliczeniu na mieszkańca np. w gminie górskiej lub wyludniającej się niż w dużym, zwartym ośrodku. Dotychczas system traktował gminy o podobnej liczbie mieszkańców zasadniczo tak samo.
Skutki reformy
Po roku obowiązywania nowych przepisów badacze z Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego w analizie „Nowy system finansowania JST - pierwszy rok w praktyce” ocenili, że najwyższy wzrost dochodów wystąpił w najmniejszych gminach. Podobną zależność widać w miastach na prawach powiatu – największe korzyści z reformy odnotowały jednostki poniżej 100 tys. mieszkańców. Nowy system sprzyjał też mniej zamożnym: w 2025 r. wzrost dochodów był wyższy w grupie jednostek o niższych dochodach, zarówno wśród gmin, jak i miast na prawach powiatu.
Analiza PIE wskazuje również, że największe wzrosty dochodów odnotowały gminy, które, zgodnie z prognozami GUS, będą się najsilniej wyludniać. Mediana wzrostu dochodów w gminach o największym prognozowanym spadku liczby ludności była o 3,5 pkt. proc. wyższa niż w gminach, w których liczba mieszkańców ma rosnąć. Zależność ta występuje zarówno w gminach, jak i w miastach na prawach powiatu, choć same wzrosty dochodów są w tej drugiej grupie są wyraźnie niższe.
Jest to kluczowy wniosek w kontekście zachodzących zmian demograficznych. W ostatnich dwóch dekadach wyludniało się 91 proc. miast na prawach powiatu oraz blisko 70 proc. pozostałych gmin, a prognozy GUS wskazują na dalsze pogłębianie się tego trendu do 2040 r. Oznacza to, że reforma – niezależnie od swojej pierwotnej intencji – może częściowo łagodzić finansowe skutki depopulacji. To ważne, bo zjawisko to stało się trwałym elementem krajobrazu samorządowego. Gminy tracące mieszkańców mierzą się jednocześnie ze słabszą bazą dochodową i wyższymi kosztami świadczenia usług publicznych. W takich warunkach nawet niewielkie różnice w dynamice dochodów mają znaczenie. Szersza analiza finansowych konsekwencji depopulacji zostanie przedstawiona w raporcie PIE planowanym na II połowę tego roku.
