WSA: Dziecka pozostawionego w oknie życia nie można pozbawić świadczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby pozbawienie rodziny zastępczej wsparcia w postaci świadczenia wychowawczego z uwagi na niedochowanie terminu i złożenie wniosku po upływie trzech miesięcy od umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Opóźnienie spowodowane było faktem pozostawienia dziecka w tzw. „oknie życia” i potrzebą wszczęcia procedur.
Małżeństwo pełniące funkcję rodziny zastępczej dla małoletniego dziecka ubiegało się o przyznanie świadczenia wychowawczego 800 plus. Dziecko to 3 lipca 2025 r. zostało pozostawione w tzw. "oknie życia", w związku z tym uzyskanie przez dziecko podstawowych danych osobowych wymagało wdrożenia szczególnych procedur. Pomimo umieszczenia dziewczynki w rodzinie zastępczej od 8 lipca 2025 r., imię i nazwisko, imiona rodziców i data urodzenia zostały ustalone w drodze postanowienia Sądu Rejonowego w Chojnicach dwa miesiące później, dokładnie 18 września. Co więcej, dopiero 7 października tego samego roku sporządzono odpis aktu urodzenia, a dziecku nadano numer PESEL. W ten sposób rodzice zastępczy otrzymali dane osobowe pozwalające na złożenie w systemie teleinformatycznym ZUS wniosku o świadczenie wychowawcze.
Wniosek o przyznanie świadczenia 800 plus został złożony 20 października 2025 r., czyli po upływie trzech miesięcy od dnia umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Zgodnie z prawem wskazany termin upływał 8 października 2025 r. W konsekwencji świadczenie wychowawcze zostało skarżącej przyznane od miesiąca, w którym złożony został wniosek, natomiast ZUS odmówił przyznania świadczenia na okres od 8 lipca do 30 września 2025 r. Organ powołał się przy tym na art. 18 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zgodnie z którym, jeżeli wniosek o świadczenie zostanie złożony na dziecko umieszczone w pieczy zastępczej w okresie trzech miesięcy od dnia umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, prawo i wypłata przysługuje od dnia umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Po upływie trzech miesięcy od dnia umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, prawo i wypłata przysługują od pierwszego dnia miesiąca, w którym złożono wniosek.
Bez danych dziecka nie można złożyć wniosku
Spór w sprawie dotyczył odmowy przyznania świadczenia wychowawczego za miesiące od lipca do września 2025 r. W odwołaniu od decyzji wnioskodawczyni wyjaśniła, że wniosek nie mógł zostać złożony w terminie, bowiem dziecko nie miało danych personalnych, a ostatni z wymaganych dokumentów, czyli informacja o nadaniu dziecku numeru PESEL została odebrana po upływie terminu do złożenia wniosku.
Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z tych samych powodów, co poprzednik. Przypomniał, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wpłynął 20 października, podczas gdy dziecko przebywało w pieczy zastępczej już od 8 lipca 2025 r., mimo że do skutecznego procedowania wniosku konieczne jest posiadanie kompletnych danych dziecka, zdaniem organu odwoławczego, niemożliwe jest przyznanie świadczenia z mocą wsteczną bez względu na przyczyny opóźnienia.
W skardze do wojewódzkiego sądu administracyjnego na decyzję organu odwoławczego wnioskodawczyni zwróciła uwagę, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych pominął szczególne okoliczności sprawy, które uniemożliwiały wcześniejsze złożenie wniosku. W ocenie skarżącej organ zastosował rygorystycznie przepisy, nie biorąc pod uwagę możliwego nierównego traktowania dziecka wyłącznie z powodu jego szczególnie trudnej sytuacji życiowej oraz tego, że jego dane osobowe zostały ustalone przez sąd dopiero po pewnym czasie. To uniemożliwiło złożenie wniosku w terminie.
Okoliczności sprawy też były wyjątkowe
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, że skarga była zasadna, a organ odwoławczy niezasadnie utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania świadczenia wychowawczego za okres poprzedzający miesiąc złożenia wniosku.
Sąd zwrócił uwagę na szczególne okoliczności, czyli pozostawienie dziecka w tzw. oknie życia i wdrożenie procedur celem uzyskania podstawowych danych osobowych. - Dziecko przez ponad trzy miesiące nie posiadało jakichkolwiek danych pozwalających mu "zaistnieć w systemie teleinformatycznym" ZUS, będącym jedyną drogą złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze. Bez danych identyfikujących dziecko takich jak imię i nazwisko oraz numer PESEL nie ma możliwości złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze – podkreślił sąd.
Mimo że ustawodawca przewidział wyjątkowe przyznanie świadczenia wychowawczego za okres od daty umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, zdaniem sądu, dochowanie tego terminu w okolicznościach sprawy nie było możliwe. Świadczenie wychowawcze ma częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego, służy bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, a co za tym idzie skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują. Zdaniem sądu, cel świadczenia wychowawczego mija się z wykładnią językową art. 18 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Dziecko bez opieki rodzicielskiej ma wsparcie od państwa
WSA w Gdańsku uznał za niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka pozbawienie rodziny zastępczej wsparcia w postaci świadczenia wychowawczego z tego tylko powodu, że jako dziecko pozostawione w tzw. "oknie życia" pozbawione było podstawowych danych osobowych i ze względu na czas trwania procedur związanych z nadaniem mu tych danych, złożenie wniosku o świadczenie w systemie teleinformatycznym ZUS nie było możliwe w terminie trzech miesięcy od umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej.
Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych, a osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tego państwa pomocy w sprawowaniu opieki, w tym również pomocy materialnej.
- Sąd stwierdza, że w okolicznościach tej sprawy, termin trzech miesięcy na złożenie wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego dla skarżącej pełniącej rolę rodziny zastępczej, nie rozpoczął swojego biegu do czasu uzyskania przez dziecko danych osobowych, których uzyskanie dopiero umożliwiło złożenie wniosku w systemie teleinformatycznym ZUS. Ponieważ dziecko imię i nazwisko oraz inne dane osobowe otrzymało na podstawie postanowienia Sądu z dnia 18 września 2025 r., a numer PESEL w dniu 7 października 2025 r., a były to dane niezbędne do złożenia wniosku, termin rozpoczął swój bieg 7 października 2025 r. Oznacza to, że wiosek skarżącej o przyznanie świadczenia wychowawczego, złożony w dniu 20 października 2025 r., uznać należy za złożony w terminie, a tym samym, spełniona jest przesłanka przyznania świadczenia wychowawczego od miesiąca faktycznego umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, tj. od lipca 2025 r. do września 2025 r. – podsumował sąd pierwszej instancji.
Sąd uchylił jedynie zaskarżoną decyzję prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (mimo że również decyzja organu I instancji była wadliwa), uznając, że uchylenie jedynie decyzji zaskarżonej będzie wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 8 lipca 2026 r., sygn. akt II SA/Gd 384/26
