Rewolucja w L4: Praca na zwolnieniu, szersze kontrole ZUS i odpowiedzialność lekarzy

Nowe uprawnienia kontrolne i większa odpowiedzialność za wystawiane zwolnienia,, a od 2027 roku pracownicy będą mogli pracować w jednym miejscu, będąc jednocześnie na zwolnieniu w drugim. Konsekwencje nowelizacji omawiają Bartosz Wszeborowski i Aleksandra Bruchajzer, prawnicy w kancelarii PCS Paruch Chruściel Stępień Kanclerz.

Nowelizacja ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wprowadza istotne zmiany w zasadach orzekania oraz kontroli czasowej niezdolności do pracy. Ich wspólnym mianownikiem jest wzmocnienie pozycji ZUS oraz doprecyzowanie dotychczas niejednoznacznych regulacji. Zmiany będą wchodziły w życie etapami. Część z nich dotycząca kontroli prawidłowości orzekania, wystawiania zaświadczeń lekarskich oraz gromadzenia dowodów zaczęła obowiązywać już 27 stycznia 2026 r. Kolejne zmiany, związane z podejmowaniem przez świadczeniobiorców określonych czynności, wejdą w życie 13 kwietnia 2026 r. Największa rewolucja, związana z możliwością pracy na zwolnieniu lekarskim, czeka nas zaś 1 stycznia 2027 r.

Nadchodzą zmiany w kontroli L4 i reforma orzecznictwa ZUS>>

Szersze uprawnienia ZUS: prawo żądania wyjaśnień i dokumentacji.

Nowelizacja ma na celu uporządkowanie wątpliwości interpretacyjnych, które od lat pojawiały się przy kontrolach zwolnień lekarskich. Dotyczyły one zarówno uprawnień ZUS, jak i zachowania osób korzystających ze zwolnień lekarskich. Zmiany obejmują cały proces – od wystawiania zwolnień, przez ich kontrolę, aż po postępowania odwoławcze i odpowiedzialność lekarzy wystawiających zaświadczenia lekarskie.

Nowe przepisy jasno przyznają ZUS prawo do żądania od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji na potrzeby kontroli zwolnienia lekarskiego. W praktyce oznacza to, że brak współpracy z ZUS lub udzielanie bardzo ogólnych odpowiedzi może mieć realny wpływ na wynik kontroli. Dzięki tym zmianom ZUS będzie dysponował większą wiedzą o sytuacji zdrowotnej ubezpieczonych, co może przełożyć się na skuteczniejsze kontrole.

Kontrola zwolnień „na opiekę”

Jedną z najistotniejszych zmian jest jednoznaczne objęcie kontrolą zwolnień wystawianych z tytułu konieczności osobistej opieki nad chorym członkiem rodziny. Dotychczas praktyka w tym zakresie była niejednolita, co prowadziło do sporów pomiędzy ubezpieczonymi a ZUS. Od 2026 r. nie będzie już wątpliwości – również tego rodzaju zaświadczenia będą mogły być weryfikowane pod kątem zasadności ich wystawienia. ZUS uzyska przy tym wyraźne prawo do żądania dokumentacji medycznej dotyczącej chorego członka rodziny, zarówno od lekarza wystawiającego zaświadczenie, jak i od placówki medycznej, która udzielała świadczeń zdrowotnych.

Zobacz też szkolenie online w LEX: Nowe zasady kontroli PIP >

Definicja „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia” oraz „pracy zarobkowej”

Nowelizacja wprowadza długo oczekiwaną definicję „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia” oraz „pracy zarobkowej”. Dotychczas brak precyzyjnych definicji wprowadzał liczne wątpliwości interpretacyjne, zarówno wśród ubezpieczonych, jak i organów kontrolnych. „Pracą zarobkową” jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. W pojęciu „pracy zarobkowej” nie mieszczą się czynności incydentalne, których podjęcia podczas zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Co istotne, takimi okolicznościami nie mogą być polecenia pracodawcy. Za czynności incydentalne możemy uznać czynności, których zaniechanie mogłoby prowadzić m.in. do znacznych strat finansowych pracodawcy czy kontrahenta (np. podpisanie faktur, listów przewozowych, innych ważnych dla działalności dokumentów).

Sprawdź w LEX: Czy dyrektor placówki może podpisać listy płac oraz przelewy bankowe w trakcie zwolnienia lekarskiego? >

Z kolei „aktywności niezgodne z celem zwolnienia od pracy” to wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Można do nich zaliczyć podejmowanie intensywnego wysiłku (np. przeprowadzanie prac remontowych), czy brak realizacji zaleceń lekarskich, przy czym ocena takiej aktywności zależy przede wszystkim od rodzaju i przyczyn zwolnienia lekarskiego. Z zakresu tego pojęcia wyłączono jednak zwykłe czynności dnia codziennego – takie jakie wyjście na zakupy czy na spacer lub czynności incydentalne, których w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Wprowadzenie opisanych wyżej definicji to istotna zmiana, ograniczająca uznaniowość kontroli i wzmacniająca pozycję ubezpieczonych w sporach z ZUS.

Polecamy szkolenie online w LEX: Zmiany w ustawie zasiłkowej 2026/2027 - zasady utraty prawa do zasiłku chorobowego >

Większa odpowiedzialność lekarzy

Zmiany wyraźnie przesuwają również akcent odpowiedzialności – z samego ubezpieczonego również na lekarza wystawiającego zwolnienie. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości ZUS będzie mógł przekazywać zgromadzone dokumenty i informacje do właściwych organów samorządu lekarskiego, celem wszczęcia postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej. Co ważne, zmieniono także procedurę odwoławczą w sprawach cofnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich. Zamiast odwołania do ministra, lekarz będzie składał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy do prezesa ZUS.

A może zainteresuje cię w LEX: Zmiany w PIP. Nowe uprawnienia inspekcji pracy - projekt >

Zwolnienie lekarskie tylko na „wybrany etat”

Kolejna zmiana w przepisach odpowiada na dotychczasowe problemy związane ze zwolnieniami lekarskimi i dotyczy ubezpieczonych posiadających co najmniej dwa tytuły do ubezpieczeń społecznych. Od teraz, przy wystawianiu zwolnienia lekarskiego, pracownik będzie mógł poprosić lekarza o niewystawianie zwolnienia w odniesieniu do jednego z posiadanych tytułów ubezpieczeniowych. Oznacza to, że osoba zatrudniona w dwóch miejscach pracy – na przykład w ramach dwóch umów o pracę lub pracy etatowej i prowadzenia własnej działalności gospodarczej – będzie mogła korzystać ze zwolnienia w jednym miejscu, jednocześnie pozostając aktywną zawodowo w drugim.

Przykładowo, pracownik fizyczny, który złamie rękę i nie może wykonywać pracy w jednym miejscu zatrudnienia, nadal będzie mógł wykonywać pracę wymagającą wysiłku umysłowego, taką jak obsługa komputera czy nadzór nad projektami niewymagającymi obecności fizycznej. W praktyce może się zdarzyć jednak, że pracownik zatrudniony na etacie, który dodatkowo dorabia sezonowo jako fotograf ślubny czy barman, spróbuje wykorzystać zwolnienie lekarskie w sposób nieuczciwy – pobierając zasiłek chorobowy z tytułu etatu, jednocześnie pracując w sezonowej pracy i otrzymując z niej wynagrodzenie.

Zobacz też w LEX: Przewodnik po zmianach w prawie pracy 2026 r. >

Zmiana nie rozwieje wątpliwości

Najnowsze zmiany w zakresie zwolnień lekarskich mają charakter systemowy, a nie tylko kosmetyczny. Nowelizacja wzmacnia pozycję ZUS, wprowadza nowe mechanizmy odpowiedzialności zarówno dla ubezpieczonych, jak i lekarzy, a także porządkuje sporne kwestie interpretacyjne. Zdaniem autorów artykułu ma realne szanse, aby przyczynić się do ograniczenia nadużywania zwolnień lekarskich i zwiększenie przejrzystości procedur kontrolnych. Dla pracodawców oraz działów HR opisana w artykule zmiana oznacza konieczność uważnego śledzenia praktyki stosowania nowych przepisów. Nowelizacja odpowiada na wiele problemów, które od lat utrudniały stosowanie dotychczasowych regulacji – zarówno pracodawcom, pracownikom, jak i samemu ZUS-owi. W opinii autorów - w praktyce mogą pojawić się natomiast wątpliwości w zakresie dopuszczalności pracy podczas korzystania z równoległego zwolnienia lekarskiego. W tej kwestii dopiero praktyka pokaże, jak funkcjonuje wprowadzony przez ustawodawcę mechanizm. Zasadniczo zmiany w zakresie zwolnień lekarskich należy oceniać dość pozytywnie - mają one przede wszystkim na celu uporządkowanie systemu, zwiększenie przejrzystości procedur ZUS i wprowadzenie nowych uprawnień organu kontrolnego. W ocenie autorów jest to krok w stronę bardziej klarownego i stabilnego systemu w zakresie zwolnień lekarskich.

Zobacz też w LEX: Przegląd projektów rozporządzeń i ustaw z zakresu prawa pracy >

Autorzy:

• Bartosz Wszeborowski, adwokat, partner w PCS Paruch Chruściel Stępień Kanclerz
• Aleksandra Bruchajzer, aplikantka adwokacka, prawniczka w PCS Paruch Chruściel Stępień Kanclerz