Jakie kroki musi podjąć pracodawca w razie stwierdzenia u byłego pracownika choroby zawodowej? Czy i kogo należy zawiadomić o takiej decyzji? Jaki jest tryb odwoławcza, jeśli pracodawca nie zgadza się z treścią decyzji stwierdzającej chorobę zawodową?

Pracodawca, który otrzyma decyzję państwowego inspektora sanitarnego w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej u byłego pracownika powinien dokonać analizy przyczyn powstania choroby i na tej podstawie podjąć niezbędne środki zapobiegawcze, mające na celu przeciwdziałanie kolejnym zachorowaniom z tej samej przyczyny (przyczyn), odnotować stwierdzony przypadek w rejestrze chorób zawodowych, a także przekazać zawiadomienie o skutkach tej choroby do Instytutu Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera w Łodzi.

Informację na temat prawa do odwołania oraz organu, do którego to odwołanie przysługuje powinno wynikać z treści pouczenia zawartego w decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej. W przypadku informacji o tym, że odwołanie nie przysługuje, pozostaje jedynie droga sądowa - zaskarżenie decyzji do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z tej drogi można skorzystać jedynie w przypadku wątpliwości co do zgodności z obowiązującymi przepisami decyzji wydanej na skutek odwołania byłego pracownika.

Pracodawca nie ma obowiązku każdorazowego stawiania się w siedzibie państwowego właściwego inspektora sanitarnego, po otrzymaniu zawiadomienia o zebranym materiale dowodowym. Jest to bowiem uprawnienie pracodawcy, z którego nie musi korzystać.

Stosownie do art. 235[1]ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy – dalej k.p. za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy.

Wykaz chorób zawodowych oraz sposób i tryb postępowania dotyczący ich zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych – dalej r.c.z.

Stwierdzenie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika nie jest obojętne dla pracodawcy, bowiem wiąże się zarówno z koniecznością dopełnienia pewnych obowiązków (np. dokonanie stosownego wpisu w rejestrze chorób zawodowych, przesłanie zawiadomienia o skutkach choroby zawodowej do instytutu medycyny pracy itp.), jak i niekiedy z kosztami, do których można zaliczyć:

  1. koszty badań profilaktycznych, których celem jest zweryfikowanie, czy pracownik może dalej pracować na dotychczasowym stanowisku (art. 229 k.p. w zw. z art. 231 k.p.) – dotyczy tylko osoby zatrudnionej,
  2. koszty przeorganizowania (lub stworzenia nowego) stanowiska pracy dla osoby, u której stwierdzono chorobę zawodową, a osoba ta ze względów zdrowotnych nie może wykonywać pracy na dotychczasowym stanowisku pracy (art. 231 k.p.) – dotyczy tylko osoby zatrudnionej,
  3. wpłatę na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w wysokości piętnastokrotnego przeciętnego wynagrodzenia w przypadku, gdy pracodawca nie wydzieli lub nie zorganizuje stanowiska pracy dla osoby, która w wyniku choroby zawodowej utraciła zdolność do pracy na dotychczasowym stanowisku (art. 23 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 z późn. zm.) – dotyczy tylko osoby zatrudnionej,
  4. podwyższenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, o którym mowa w rozdziale 4 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych – dalej u.u.w. – dotyczy zarówno stwierdzenia choroby zawodowej u pracownika, jak i u byłego pracownika.

Pracownikowi, jak i byłemu pracownikowi, u których stwierdzono chorobę zawodową, poza świadczeniami odszkodowawczymi wypłacanymi ZUS, o których mowa w art. 6 ust. 1 u.u.w. (zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, renta z tytułu niezdolności do pracy, renta szkoleniowa, pokrycie kosztów szczepień ochronnych itp.), przysługuje prawo do wystąpienia do pracodawcy o wypłatę:

  1. jednorazowego odszkodowania za uszczerbek majątkowy, o którym mowa w art. 444 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny – dalej k.c.,
  2. zadośćuczynienia pieniężnego za uszczerbek niemajątkowy, o którym mowa art. 445 § 1 k.c.,
  3. renty, o której mowa w art. 444 § 2 k.c.

Członkowie rodziny poszkodowanego, który zmarł w wyniku zachorowania na chorobę zawodową, mogą zwrócić się do pracodawcy z roszczeniem o wypłatę:

  1. jednorazowego odszkodowania za uszczerbek majątkowy, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c.,
  2. zadośćuczynienia pieniężnego za uszczerbek niemajątkowy, o którym mowa art. 446 § 4 k.c.

Przepisy nie limitują wysokości roszczeń, jakie pracownicy mogą kierować pod adresem pracodawców, u których doznali uszczerbku na zdrowiu. Wystarczy tutaj subiektywne odczucie, że świadczenie przyznane przez ZUS jest niewystarczające.

Sytuacja poszkodowanych, u których stwierdzono chorobę zawodową i którzy zamierzają wystąpić przeciwko pracodawcy o wypłatę świadczeń odszkodowawczych nie jest tak oczywista, jak w przypadku gwarantowanych świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego wypłacanych przez ZUS. Jak wynika z orzecznictwa (m.in.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1998 r., II UKN 450/97 oraz z dnia 5 lipca 2005 r., I PK 293/04), choć formalnie pracownik ma prawo żądać od pracodawcy świadczeń uzupełniających w oparciu o przepisy k.c., to jednak występując z powództwem, nie może sądowym powołać się jedynie na fakt zachorowania na chorobę zawodową, lecz musi wykazać łączne wystąpienie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej.

Dodatkowa specyfika roszczeń o świadczenia uzupełniające polega na tym, że pracownik może się ubiegać o takowe jedynie wówczas, gdy limitowane świadczenia przyznane na podstawie przepisów ustawy wypadkowej nie pokrywają w całości kosztów wynikających z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia i powstałej krzywdy. Pracownik nie może domagać się odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie k.c. przed rozpoznaniem jego roszczeń o świadczenia przysługujące z ubezpieczenia społecznego. Żądania zgłoszone bezpośrednio pracodawcy jeszcze przed uzyskaniem świadczeń z ZUS, mogą zostać uznane za przedwczesne i na tej podstawie oddalone (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1998 r., II UKN 155/98).

Do obowiązków pracodawcy – niezależnie od tego, czy sprawa dotyczy pracownika, czy też byłego pracownika – należy:

  1. dokonanie analizy przyczyn powstania tej choroby i na tej podstawie zastosowanie właściwych środków zapobiegawczych, mających na celu przeciwdziałanie kolejnym zachorowaniom (art. 236 k.p.),
  2. dokonanie stosownego wpisu w zakładowym rejestrze chorób zawodowych (art. 235 § 4 k.p.),
  3. przesłanie, zgodnie z art. 235 § 5 k.p., zawiadomienia o skutkach choroby zawodowej do Instytutu Medycyny Pracy im. prof. dr. med.

Jerzego Nofera w Łodzi oraz do właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Wzór takiego zawiadomienia określa załącznik nr 10 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 1 sierpnia 2002 r. w sprawie sposobu dokumentowania chorób zawodowych i skutków tych chorób. Przepisy § 10 r.c.z. wskazują, że należy je przesłać niezwłocznie po zakończeniu postępowania mającego na celu ustalenie uszczerbku na zdrowiu lub niezdolności do pracy w związku ze stwierdzoną chorobą zawodową pracownika lub byłego pracownika. W przypadku, gdy były pracodawca nie dysponuje takimi informacjami (nie otrzymał ich z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), to nie sporządza i nie przekazuje takiego zawiadomienia.

Odnosząc się do kwestii dopuszczalności odwołania od decyzji wydanej w drugiej instancji (zapewne chodzi o państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego), należy przypomnieć, że zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego – dalej k.p.a. postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, w związku z czym od wydanej decyzji nie przysługuje już odwołanie. Pracodawca, który ma wątpliwości co do zgodności z obowiązującymi przepisami decyzji wydanej na skutek odwołania byłego pracownika, może ją zaskarżyć do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 16 § 2 k.p.a.

Ostatnim środkiem odwoławczym jest skarga kasacyjna, o której mowa w art. 173 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skargę tę można wnieść od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w danej sprawie. Skarga kasacyjna może być oparta na następujących podstawach:

  1. naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
  2. naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Informacja na temat prawa do odwołania oraz organu, do którego to odwołanie przysługuje powinna wynikać z treści pouczenia zawartego w decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej. Zgodnie z art. 107 § 1 k.p.a. decyzja zawiera:

  1. oznaczenie organu administracji publicznej;
  2. datę wydania;
  3. oznaczenie strony lub stron;
  4. powołanie podstawy prawnej;
  5. rozstrzygnięcie;
  6. uzasadnienie faktyczne i prawne;
  7. pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie oraz o prawie do zrzeczenia się odwołania i skutkach zrzeczenia się odwołania;
  8. podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego pracownika organu upoważnionego do wydania decyzji, a jeżeli decyzja wydana została w formie dokumentu elektronicznego - kwalifikowany podpis elektroniczny;
  9. w przypadku decyzji, w stosunku do której może być wniesione powództwo do sądu powszechnego, sprzeciw od decyzji lub skarga do sądu administracyjnego - pouczenie o dopuszczalności wniesienia powództwa, sprzeciwu od decyzji lub skargi oraz wysokości opłaty od powództwa lub wpisu od skargi lub sprzeciwu od decyzji, jeżeli mają one charakter stały, albo podstawie do wyliczenia opłaty lub wpisu o charakterze stosunkowym, a także możliwości ubiegania się przez stronę o zwolnienie od kosztów albo przyznanie prawa pomocy.