NSA: Imię ze Wschodu może być kłopotliwe
Mieszkająca od wielu lat nad Wisłą Białorusinka chce zmienić imię. Pozbyła się wschodniego akcentu, uzyskała polskie obywatelstwo i ma swojsko brzmiące nazwisko po ślubie. Zamiast Tatiany pragnie stać się Teresą - chce uniknąć aluzji co do swojego pochodzenia, lekceważącego traktowania w różnych sytuacjach, a nawet dwuznacznego wymawiania zdrobnienia swojego imienia. NSA uznał, że urzędnicy powinni wnikliwie rozpatrzyć argumenty kobiety, a nie tylko odmówić jej prośbie bez uzasadnienia, gdyż to nie na tym polega uznaniowość decyzji w takich sprawach.

Tak wynika z wyroku NSA, który oddalił skargę kasacyjną Wojewody Mazowieckiego na wcześniejsze orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uchylające decyzję o odmowie zmiany imienia. Białorusinka dwa lata temu wystąpiła do Urzędu Stanu Cywilnego w Warszawie o zmianę imienia i nazwiska. Z żądania zmiany nazwiska się ostatecznie wycofała po przyjęciu nazwiska swojego polskiego partnera. Chce z Tatiany przeistoczyć się w Teresę. Tego ostatniego imienia używa przy okazji swojej działalności biznesowej i społecznej, posługuje się też nim w mediach społecznościowych. W 2023 r. dokonała już zmiany transkrypcji swojego imienia (które – w zależności od daty wydania dokumentów na Białorusi - może być „przepisywane” w Polsce na co najmniej dwa różne sposoby, podobnie jak popularne na Wschodzie imię „Dymitr”), ale to nadal za mało. W dalszym ciągu spotyka się z trudnościami w życiu codziennym w związku z noszonym imieniem, co wywołuje u niej poczucie dyskryminacji i marginalizacji. Kobieta spotyka się m.in. z brakiem akceptacji ze strony niektórych sąsiadów. Niektórzy potencjalni kontrahenci biznesowi też reagują negatywnie. Pomimo tego, że kobieta jest obywatelką Polski od kilku lat, stale postrzegana jest jako obcokrajowiec, głównie przez imię, które wyraźnie wyróżnia ją z otoczenia. Doświadczyła nieprzyjaźni, braku akceptacji, a nawet zachowań o charakterze mobbingowym, zwłaszcza ze strony osób, które poznały skarżącą wcześniej jako Tatianę. Kobieta jest też często brana za Ukrainkę (albo Rosjankę), co przy obecnych nastrojach społecznych też nie jest raczej zaletą. Imię Tatiana figuruje również nadal w urzędowych rejestrach biznesowych, pomimo że wśród swoich kontrahentów jest już powszechnie znana jako Teresa.
Kobieta ma też problemy ze zdrobnieniem swojego imienia – "Tania" brzmi wstydliwie i obraźliwe, jest ono ośmieszające i nielicujące z jej godnością, jest nawet niekiedy przyczyną niewybrednych żartów. Zdrobnienie szybko zaczynają stosować poznane osoby, jest to jednak przez kobietę odbierane jako obraźliwe, sprawia jej osobisty dyskomfort i naraża ją na przykrości. Wszystko to odbija się też na jej zdrowiu psychicznym: ma zaburzenia snu i pogorszone samopoczucie, chodzi do lekarza-specjalisty neurologa.
Natomiast nowe osoby, z którymi ma ona kontakt - w tym klienci działalności gospodarczej - znają skarżącą wyłącznie jako Teresę. Dzięki tej zmianie zauważa ona realną poprawę w funkcjonowaniu społecznym, jest bardziej otwarta, spokojniejsza, nie musi tłumaczyć się z pochodzenia ani tłumić własnych emocji. Kobieta podkreśla, że ma czwórkę dzieci - obywateli polskich - i dla dobra ich i swojej rodziny chce funkcjonować jako pełnoprawna obywatelka, a nie jako "obca", stygmatyzowana przez noszone imię, dość rzadkie nad Wisłą. W Polsce według danych z systemu PESEL imię Tatiana nosi 11,5 tysiąca osób, a w skali popularności imion kobiecych jest ono pod koniec drugiej setki. Duży wzrost kobiet z tym imieniem to w ostatnich latach głównie efekt napływu Ukrainek, Białorusinek i Rosjanek, gdyż wśród małych dzieci nadaje się je tylko kilku dziewczynkom rocznie.
Potrzebny ważny powód
Zarówno USC, jak i Wojewoda Mazowiecki odmówiły zmiany imienia (sprawę nazwiska umorzono). Urzędnicy uznali, że obawy kobiety nie wystarczają. Zmiany imienia i nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:
- imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka,
- na imię lub nazwisko używane,
- na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione,
- na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada.
Podkreślono, że tak skonstruowany przepis wymaga zwrócenia uwagi na dwa pojęcia niedookreślone "ważne powody" oraz "w szczególności". Urzędnicy powołali się na wcześniejsze orzecznictwo sądowoadministracyjne uznające, że przez imię ośmieszające lub nielicujące z godnością człowieka należy uznać takie, które w sposób oczywisty i wprost postrzegane jest jako nieprzyzwoite lub o brzmieniu śmiesznym. Imię „Tatiana” obiektywnie nie wypełnia tych przesłanek - nie kojarzy się jednoznacznie z negatywnymi właściwościami czy cechami, które powodowałyby drwiny ze strony osób postronnych. Ponadto jest popularne i powszechnie używane. Negatywne nastawienie kobiety do aktualnie noszonego imienia nie stanowi ważnego powodu do jego zmiany. Nawet gdyby przyjąć, że u osoby wnoszącej o zmianę imienia występuje trwały stan psychiczny wyrażający się w subiektywnym negatywnym nastawieniu do noszonego imienia, dodatkowo nacechowany skoncentrowaniem aktywności życiowej na dążeniu do jego zmiany, to przy braku podstaw do uznania, że istnieją racjonalne, obiektywne powody, które taki stan uzasadniają, nie można uwzględnić wniosku o zmianę imienia.
Czytaj też w LEX: Subiektywne i obiektywne przesłanki zmiany imienia i nazwiska (kazus) >
Chociaż imię jest dobrem osobistym każdego człowieka, którym może on swobodnie dysponować, to jednak swoboda ta nie ma charakteru zupełnego. Jednym z ciekawszych argumentów na „nie” było podkreślenie, że samo założenie konta na portalach internetowych nie dowodzi używania wnioskowanego imienia, gdyż nigdzie nie jest weryfikowana tożsamość osoby zakładającej dany profil. W życiu prywatnym odwołująca mogła i może posługiwać się wybranym przez siebie imieniem, ale zaznaczyć należy, że nie jest to okoliczność szczególna, która przemawiałaby za uwzględnieniem wniosku o zmianę dotychczasowego imienia wymienionej. Wojewoda podkreślił że nawet wieloletnie używanie innego imienia z wyboru, a nie konieczności, nie musi uzasadniać dopuszczalności jego zmiany, jeśli nie znajduje odzwierciedlenia w rzeczywistej, istotnej, a więc obiektywnej potrzebie dalszego używania przybranego imienia. Wojewoda wyraźnie też stwierdził, że szczerze wątpi, aby zmiana imienia przyniosła kobiecie oczekiwany skutek w poprawie relacji sąsiedzkich, lepszym integrowaniu się z otoczeniem albo polepszeniem kontaktów biznesowych, czy adaptacji w Polsce.
Sądy uchyliły jednak decyzję wojewody i kazały ponownie zbadać sprawę. Zauważyły, że art. 4 ust. 1 ustawy z 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2021 r. poz. 1988) to katalog otwarty, ze wskazaniem, że zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów. Treść tego przepisu wskazuje, że wydawana na jego podstawie przez organ decyzja ma charakter uznaniowy. Organ może więc odmówić zmiany imienia pomimo istnienia ustawowo wskazanych przesłanek dokonania takiej zmiany. Wyszczególnione "ważne powody" do zmiany imienia lub nazwiska mają też jedynie charakter przykładowy. Urzędnicy - rozpatrując konkretną sprawę - uprawnieni są do oceny, czy wskazany przez wnioskodawczynię (także inny niż wyszczególniony w ustawie) powód jest ważny i może uzasadniać wydanie pozytywnej dla niej decyzji.
Duża uznaniowość, ale jednak nie dowolność
Sędziowie uznali, że nie zasługuje na akceptację uzasadnienie wojewody w zakresie zmiany imienia kobiety, albowiem decyzja nie została poprzedzona właściwym postępowaniem wyjaśniającym. Uznaniowość, nawet tak daleko posunięta w sprawach zmiany imienia i nazwiska, to jednak nie całkowita dowolność.
Organy – zdaniem sądu - nie wyjaśniły ważnych dla kobiety okoliczności tak, aby umożliwić prawidłowe rozpatrzenie jej żądania. Po pierwsze - bez znaczenia w sprawie pozostaje fakt, że skarżąca już raz wystąpiła o zmianę pisowni imienia i uzyskała zmianę.
Po drugie - rozstrzygnięcie uznaniowe wymaga szczególnej staranności organu w podejściu do materiału dowodowego i jego oceny. W sprawach dotyczących zmiany imienia lub nazwiska ten materiał dowodowy w dużej mierze pochodzi od samego wnioskodawcy. Jeśli więc, zdaniem organu, jest niewystarczający, to organ ten powinien (wręcz jest do tego obowiązany), umożliwić wnioskodawcy przedłożenie dodatkowych dowodów.
Organ w pierwszej kolejności przed wydaniem decyzji negatywnej dla wnioskodawcy powinien stworzyć warunki, które umożliwią wydanie decyzji pozytywnej, tym bardziej jeśli chodzi o sprawy o charakterze uznaniowym, takie jak z zakresu zmiany imienia i nazwiska. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy. W sytuacji, gdy w ocenie organu przesłanka warunkująca możliwość zmiany imienia i nazwiska nie została wystarczająco wykazana, koniecznym było wystosowanie do strony zawiadomienia w trybie art. 79a par. 1 kodeksu postępowania administracyjnego. Z przepisu tego wynika, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Organ odwoławczy wymogu tego jednak nie dochował.
Organ nie ustalił też realnych przyczyn zmiany posługiwania się imieniem „Teresa” przez wnioskodawczynię, jakim może być jej stan zdrowia czy psychiczne samopoczucie. Dlatego urzędnicy muszą się zająć sprawą jeszcze raz.
Wyrok NSA z 12 listopada 2026 r. (II OSK 1008/26)
Ciekawe przypadki z wokandy:
Były więzień z nową tożsamością - chęć uzyskania nowej tożsamości po opuszczeniu zakładu karnego wyłącznie w celu odcięcia się od swojej przeszłości i rozpoczęcia nowego życia, nie stanowi ważnej przyczyny zmiany imienia i nazwiska. Inaczej jest jedynie w sytuacji, gdy po opuszczeniu więzienia - z uwagi na zapewnienia bezpieczeństwa - istnieje rzeczywista groźba narażenia na utratę życia lub zdrowia w związku z tym, że osadzony współpracował z organami ścigania.
Polak z obcym nazwiskiem - urodzony i wychowany w Polsce mężczyzna, który nosi obco brzmiące, arabskie nazwisko i zmaga się z rasistowskimi uwagami i żartami jego dotyczącymi nazwiska, a także komentarzami oraz dyskryminacją ze względu na to, jak się nazywa. Ludzie notorycznie mylą i przekręcają jego nazwisko, co jest przedmiotem wielu sporów i nieporozumień, ale nie wystarcza, aby przełamać obowiązująca zasadę stałości i stabilizacji imion i nazwisk.
Podwójne imię niekiedy dopuszczalne - kobieta wystąpiła o zmianę swoich dwóch imion, gdyż analogiczne dane osobowe miała jej kuzynka i była z nią często mylona, co nie było miłe, gdyż krewniaczka jest osobą kontrowersyjną. Dlatego chciała, aby zmieniono jej imię na „Maria-Gabriela”. Urzędnicy się zgodzili, ale nie do końca, gdyż nadali jej dwa imiona zamiast jednego podwójnego, o które wnioskowała. Sąd kazał jeszcze raz rozpatrzyć tę sprawę, gdyż rozstrzygniecie nie oddawało faktycznej woli zainteresowanej.
Czytaj też w LEX: Odmowa zmiany nazwiska na nazwisko historyczne >









