Przykładowo do wyobrażenia są przypadki, gdy wymogów stawianych opiekunowi faktycznemu nie jest w stanie spełnić członek najbliższej rodziny, podczas gdy udaje się to osobom pozostającym w nieco swobodniejszych relacjach z pacjentem. Od opiekuna faktycznego odróżnić należy osobę bliską, która posiada inny zakres kompetencji.

Przepisy

Pojęcie opiekuna faktycznego zostało doprecyzowane w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta oraz Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.) – dalej u.p.p. Kompetencje opiekunów faktycznych, przede wszystkim w zakresie prawa do wyrażania zgody na interwencje medyczne (jedynie w kilku przypadkach) oraz otrzymywania niektórych informacji dotyczących pacjenta, określono również w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) – dalej u.z.l.l.d.


2. Pojęcie opiekuna faktycznego oraz jego kompetencje

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 1 u.p.p. przez opiekuna faktycznego należy rozumieć osobę sprawującą, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny opieki takiej wymaga. Bliższa analiza tego przepisu wskazuje, iż możliwość zaliczenia danej osoby do kategorii opiekuna faktycznego jest uzależniona od łącznego spełnienia następujących warunków:

  1. dana osoba sprawuje stałą pieczę nad pacjentem;
  2. pacjent wymaga takiej pieczy ze względu na wiek, stan zdrowia lub stan psychiczny;
  3. piecza nad pacjentem jest wykonywana bez obowiązku ustawowego.


Wymogi określone w punktach 1 i 2 wyraźnie wskazują, iż przeciętny pacjent, bez względu na stan zdrowia, w jakim trafił do szpitala, zazwyczaj nie posiada opiekuna faktycznego. Z cytowanej definicji wynika, iż opiekuna faktycznego mogą posiadać jedynie osoby, które jeszcze przed wystąpieniem zdarzenia, które skutkowało koniecznością udzielenia świadczenia zdrowotnego, wymagały stałej pieczy.

Przykład 1

Opiekuna faktycznego posiadają zazwyczaj osoby małoletnie oraz starsze, czasami osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne. Istotne jest jednak ustalenie, że piecza, którą sprawuje nad nimi domniemany opiekun faktyczny, ma charakter stały. Nie spełnia tego wymogu przypadkowy przechodzień, który pomógł starszej osobie dotrzeć do szpitala. Nawet jeżeli stan zdrowia pacjenta uzasadniał potrzebę objęcia jej stałą opieką, w tym przypadku mamy do czynienia z pieczą co najwyżej incydentalną.
Osoba sprawująca stałą pieczę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia lub stan psychiczny tego wymaga, nie zawsze może zostać uznana za opiekuna faktycznego. Punkt trzeci cytowanej definicji stawia bardzo surowy wymóg – stała piecza nad pacjentem nie może być wykonywana na podstawie obowiązku płynącego z ustawy. W praktyce oznacza to, że opiekunem faktycznym rzadko może być osoba pozostająca w bliskiej relacji rodzinnej, która jest zobowiązana do sprawowania opieki ze względu na przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – dalej k.r.o.

Przykład 2

Starszym pacjentem, który nie został ubezwłasnowolniony, od wielu lat opiekuje się pełnoletnia córka. Pacjent ten najprawdopodobniej nie jest w stanie zrozumieć udzielanych mu informacji. Czy córkę pacjenta można uznać za opiekuna faktycznego? Osobiście mam wątpliwości, a to ze względu na treść art. 87 k.r.o. Przywołany przepis przewiduje, że „rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się”. W doktrynie prawa cywilnego zgodnie przyjmuje się, iż przepis ten nakłada na dzieci obowiązek ustawowy sprawowania opieki nad rodzicami. Nawet jeśli córka sprawuje stałą pieczę nad wymagającym tego pacjentem, czyni to na podstawie obowiązku ustawowego. W konsekwencji nie jest opiekunem faktycznym.

Przykład 3

W drugim wariancie mamy do czynienia z niepełnoletnią wnuczką, która wcześniej nie opiekowała się dziadkiem. W tym przypadku stosujemy te same przepisy. Także wnuczka nie spełnia warunków postawionych opiekunowi faktycznemu. Nie ciąży na niej obowiązek sprawowania pieczy, o którym mowa w art. 87 k.r.o. Natomiast ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wymaga, by opiekun faktyczny sprawował stałą pieczę nad pacjentem, czego wnuczka do tej pory nie czyniła. Także w tym wypadku lekarz nie może udzielić informacji.
Opiekunem faktycznym może być natomiast osoba, która sprawuje pieczę na podstawie obowiązku umownego, tak długo, jak piecza ta jest sprawowana w sposób stały (niekoniecznie 24 godziny na dobę) nad osobą, która takiej opieki wymaga. Można w tym miejscu wskazać m.in. opiekunkę do dziecka, osobę pielęgnującą starszego pacjenta na podstawie umowy cywilnoprawnej. Można w tym miejscu wskazać również osoby, które wykonują takie czynności bez jakiegokolwiek obowiązku.
(...)