Uzdrowisko (nadal) nie dla osoby niewidomej

Wnioski osób z niepełnosprawnością wzroku o skierowanie do sanatorium często są odrzucane, gdyż lekarz kierujący lub wojewódzkie oddziały NFZ kwestionują ich zdolność do samoobsługi i samodzielnego poruszania się. A to warunki konieczne określone w przepisach, by z uzdrowiska skorzystać. Tyle tylko, że pacjenci ci poruszają się samodzielnie, często są aktywni społecznie i zawodowo, choć potrzebują dostosowanej przestrzeni. To stary problem, ale resort zdrowia nie planuje zmian.

Kwalifikację pacjentów do lecznictwa uzdrowiskowego reguluje rozporządzenie ministra zdrowia z 5 stycznia 2012 r. w sprawie sposobu kierowania i kwalifikowania pacjentów do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. Zgodnie z par. 4 pkt 5 lekarz, który kwalifikuje pacjenta do uzdrowiska, musi ocenić jego zdolność do samoobsługi i samodzielnego poruszania się. Wzór skierowania uwzględnia tylko binarną odpowiedź pacjenta na pytanie o zdolność do samoobsługi - może on odpowiedzieć tylko „tak” lub „nie”.

- Taka konstrukcja nie uwzględnia specyfiki niepełnosprawności wzrokowej - osoby niewidome z reguły samodzielnie wykonują czynności higieniczne, ubierają się i spożywają posiłki, lecz mogą potrzebować wsparcia w poruszaniu się po nieznanym obiekcie. Problem pogłębia brak systemowego finansowania pobytu opiekuna w zakładzie uzdrowiskowym – inaczej niż w szpitalach, gdzie od 2019 r. pobyt opiekuna osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności jest bezpłatny - pisze w interpelacji poselskiej do ministra zdrowia (nr 16246) poseł Janusz Cieszyński. Do jego biura zgłosiły się osoby z niepełnosprawnością wzroku, które miały taki problem.

Osoba niewidoma jest niesamodzielna?

Resort zdrowia odpowiada, że brak samodzielności i zdolności pacjenta do samoobsługi stanowi przeciwwskazanie do leczenia uzdrowiskowego. Problem nie leży jednak w braku samodzielności i zdolności do samoobsługi – bo te cechy osoby z niepełnosprawnością wzroku mają, ale w zerojedynkowej kwalifikacji, która wyklucza tych pacjentów ze skorzystania z uzdrowiska. W wielu przypadkach żadne dodatkowe wsparcie nie byłoby konieczne w poruszaniu się po nowym obiekcie – szczególnie dostosowanym do potrzeb takich osób. A obowiązek dostosowania architektonicznego, informacyjno-komunikacyjnego i cyfrowego dla podmiotów finansowanych z publicznych środków reguluje od 2019 r. ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Uzdrowiska finansowane przez NFZ mają więc taki obowiązek.

- Warunkiem skierowania na leczenie jest samodzielność i samoobsługa pacjenta, rozumiana jako możliwość podjęcia podróży do uzdrowiska, wykonywania czynności samopielęgnacyjnych, komunikacji z personelem uzdrowiska, wyraźnego informowania o ewentualnych problemach w trakcie pobierania zabiegów, poruszania się po terenie uzdrowiska, w tym codziennego przemieszczania się na posiłki i zabiegi w zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego itp. - pisze wiceminister Tomasz Maciejewski. Wymienione czynności nie wykraczają poza możliwości osób niewidomych. Jednak MZ nie planuje zmian we wzorze skierowania.

Indywidualizacja wzoru znacznie ograniczona 

I choć MZ przyznaje, że każda sytuacja jest indywidualna, to jednak ta indywidualizacja nie wpisuje się we wzór skierowania, w którym na sztywno określono zdolność do samodzielności. - Każde skierowanie jest oceniane indywidualnie. Biorąc pod uwagę całokształt okoliczności związanych ze stanem pacjenta, lekarz dokonuje kompleksowej oceny stanu zdrowia pacjenta pod kątem możliwości skorzystania z leczenia uzdrowiskowego, w sposób jednoznaczny określając, czy pacjent jest zdolny do samoobsługi i wystarczająco samodzielny, by odbyć leczenie uzdrowiskowe. W związku z powyższym, resort zdrowia nie planuje zmiany binarnej konstrukcji pola formularza skierowania na leczenie uzdrowiskowe dotyczącego zdolności do samoobsługi - mówi wiceminister Maciejewski.

Problem nie jest nowy. - Już w 2014 roku Polski Związek Niewidomych (PZN) występował w tej sprawie do NFZ, gdyż do Związku wpływały skargi pacjentów z niepełnosprawnością wzroku. Ich wnioski o skierowanie do sanatorium były odrzucane, gdyż wojewódzkie oddziały NFZ na podstawie par. 4 pkt 5 rozporządzenia w sprawie sposobu kierowania i kwalifikowania pacjentów do zakładów lecznictwa uzdrowiskowego kwestionowali zdolność pacjentów niewidomych do samoobsługi i samodzielnego poruszania się - mówi Elżbieta Oleksiak, kierownik Centrum Rehabilitacji PZN. Związek sprzeciwił się nierównemu traktowaniu osób z problemami wzroku w kwestii kierowania do uzdrowisk. Jednak w opinii MZ nie jest to dyskryminacja.

- Odnosząc się do ewentualnej kolizji przedmiotowej normy prawnej z podstawowymi prawami pacjenta, należy zauważyć, iż wymóg zdolności do samoobsługi nie stanowi okoliczności dyskryminującej świadczeniobiorców w kwestii dostępu do świadczeń z zakresu lecznictwa uzdrowiskowego, lecz stanowi warunek umożliwiający ich prawidłową realizację -odpowiada wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski. 

Tymczasem NFZ już kilka lat temu w odpowiedzi na pismo PZN uznał, że jednostki chorobowe wg ICD 10 – H53 i H54 – nie stanowią przeciwwskazania do leczenia uzdrowiskowego. I prosił dyrektorów wojewódzkich oddziałów o weryfikację decyzji co do kierowania do uzdrowisk osób z niepełnosprawnością wzroku.

Należy mieć na uwadze, że niewidomi to osoby, które posługują się technikami bezwzrokowymi, wykorzystując pozostałe zmysły i specjalnymi pomocami o charakterze kompensacyjnym, zaś niedowidzący to osoby, które pomimo znacznego uszkodzenia wzroku posługują się nim, wspomagając się różnymi pomocami optycznymi i technicznymi. Zatem niesłusznym jest podważanie zdolności do samoobsługi i samodzielnego przemieszczania się takiej osoby w przypadkach, gdy nie zachodzą inne odmienne przesłanki zdrowotne, wynikające z innych schorzeń, mających mieć wpływ na ograniczenie samoobsługi bądź samodzielnego przemieszczania się tych osób - pisał NFZ. 

- Mamy nadzieję, że stanowisko NFZ położy kres dyskryminacji pacjentów niewidomych, chcących skorzystać z placówek lecznictwa uzdrowiskowego - dodano w piśmie. 

Rehabilitacja tak, ale nie w sanatorium

Wiceminister Maciejewski odnosi się także w odpowiedzi na poselską interpelację do kwestii finansowania pobytu opiekuna w uzdrowisku. Dodaje, że w związku z tym, że dorosły pacjent kierowany do uzdrowiska nie powinien wymagać pomocy osób trzecich, nie funkcjonuje w tym obszarze pojęcie „opiekuna”. Jego pobyt nie jest finansowany przez NFZ. Co ostatecznie zamyka drogę do leczenia uzdrowiskowego wielu osobom z niepełnosprawnością wzroku. Choć jak podkreśla wiceminister zdrowia, nie są one pozbawione rehabilitacji w ramach NFZ, bo mogą być rehabilitowane poprzez zabiegi fizykoterapeutyczne w warunkach domowych, ambulatoryjnych, ośrodka lub oddziału dziennego oraz stacjonarnych (także w sanatoriach uzdrowiskowych) – na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej.

Liczba pacjentów z rozpoznaniem głównym w zakresie chorób oczu (kod ICD-10: H00-H59), którzy nie uzyskali kwalifikacji do leczenia uzdrowiskowego w latach 2024-2025 wynosi 122 (ze względu na brak wskazań, bo jak zaznacza MZ, rozpoznanie główne ICD-10 jest niezgodne z załącznikiem nr 1 do rozporządzenia o kwalifikacji do uzdrowiska) oraz dodatkowo 4 osoby ze względu na przeciwskazania.