Skóbel: Brak zapłaty za nadwykonania w ryczałcie powinien skończyć się pozwami
Przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia i NFZ od dawna powtarzają jak mantrę, że szpitalom w tzw. sieci nie przysługuje wynagrodzenie za nadwykonania w ryczałcie. Oznaczałoby to zwolnienie funduszu i budżetu państwa z obowiązku finansowania części świadczeń gwarantowanych, co jest sprzeczne z Konstytucją. Sprawy te powinny być rozstrzygane przez sądy – uważa Bernadeta Skóbel, radca prawny, kierownik Działu Monitoringu Prawnego i Ekspertyz Związku Powiatów Polskich.

Józef Kielar: Kto ma obowiązek finansowania świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych?
Bernadeta Skóbel: Stanowi o tym artykuł 14 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Zgodnie z nim, podmiotami zobowiązanymi do finansowania świadczeń opieki zdrowotnej ze środków publicznych są właściwi ministrowie lub Narodowy Fundusz Zdrowia. Odbywa się to na zasadach i w zakresie określonym we wspomnianej ustawie. Obowiązek finansowania mają więc ministrowie i fundusz, a nie szpital, ani jego właściciel i wreszcie nie pacjent! Warto przypomnieć, że zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, podmiot leczniczy nie może odmówić udzielenia świadczenia zdrowotnego osobie, która potrzebuje natychmiastowego udzielenia takiego świadczenia ze względu na zagrożenie życia lub zdrowia. Argument, który kiedyś słyszałam, że, skoro ustawa nie określa zasad zapłaty za nadwykonania w tzw. ryczałcie, to NFZ nie może tego robić, jest nietrafiony.
Dlaczego Pani się z tym nie zgadza?
Wymienione przeze mnie ustawy nie określają bowiem zasad zapłaty za świadczenia ratujące zdrowie lub życie niezależnie od sposobu ich finansowania. To, że NFZ jest zobowiązany do finansowania świadczeń wykonanych w warunkach wynikających z art. 15 ustawy o działalności leczniczej, jest w dużej mierze zasługą orzecznictwa. W wyroku Sądu Najwyższego z 12 marca 2009 r. (sygn. V CSK 272/08; LEX nr 530613) wskazano m. in., że koszty świadczeń udzielonych ubezpieczonym w warunkach przymusu ustawowego należy, zgodnie z art. 56 kodeksu cywilnego, włączyć do skutków, jakie wywołuje umowa zawarta między NFZ a świadczeniodawcą i obciążyć nimi fundusz zarządzający środkami publicznymi, z których powinny być one pokryte. Określone w umowach limity świadczeń zdrowotnych nie dotyczą zatem sytuacji, w których istnieje konieczność natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na stan zagrożenia życia lub zdrowia.
Czy oznacza to, że NFZ powinien płacić szpitalom za świadczenia powyżej ryczałtu określonego w umowie z nim zawartej?
W doktrynie prawnej pojawiło się stanowisko, zgodnie z którym ideą stanowiącą podstawę wprowadzenia sieci szpitali oraz finansowania ryczałtowego była stabilność systemu oraz lepsza dostępność do świadczeń. Ustawodawca, skutecznie w tym zakresie, pragnął uniknąć również procesów o tzw. nadwykonania. Zgodnie bowiem z ideą finansowania ryczałtowego, nadwykonania nie mogą mieć miejsca, jeśli wypłata wynagrodzenia jest niezależna od liczby wykonanych świadczeń. W takiej sytuacji zawsze dużym problemem jest stan faktyczny, w którym świadczeniodawca nie wykonuje świadczeń, a otrzymuje wynagrodzenie. Dlatego też ustawodawca bardzo szczegółowo określił sposób wyliczenia ryczałtu, zależny w dużej mierze od poziomu wykonania.
Podziela Pani to stanowisko?
Absolutnie nie, a wynika to z kilku powodów. Po pierwsze, zawiera ono w sobie wzajemną sprzeczność. Z jednej bowiem strony w stanowisku tym wskazano, że wypłata wynagrodzenia jest niezależna od liczby wykonanych świadczeń, z drugiej jednak przyznano, że sposób wyliczenia ryczałtu, zależny jest w dużej mierze od poziomu wykonania. Po drugie, jeżeli celem wprowadzenia ryczałtu miało być uniknięcie procesów o tzw. nadwykonania, to trudno pogodzić to założenie z zapewnieniem pacjentom lepszego dostępu do świadczeń. Ponadto oznaczałoby to de facto zwolnienie NFZ i budżetu państwa z obowiązku finansowania części świadczeń gwarantowanych i przerzucenie ciężaru w tym zakresie na podmioty lecznicze lub ich podmioty właścicielskie, co pozostawałoby w sprzeczności z art. 68 i 217 Konstytucji RP. Podmiotami właścicielskimi są również jednostki samorządu terytorialnego. W wyroku z dnia 20 listopada 2019 r. (sygn. K 4/17) Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że ustawodawca w żadnym z przepisów nie nałożył na jednostki samorządu terytorialnego obowiązku finansowania świadczeń opieki zdrowotnej. Obowiązek ten spoczywa z mocy ustawy na władzy centralnej i powinien być realizowany za pośrednictwem NFZ.
Co jest więc ryczałtem, a co nie jest?
Trzeba zauważyć, że chociaż ustawodawca posługuje się pojęciem ryczałtu, to pojęcie to nie jest używane w znaczeniu, w jakim funkcjonuje w powszechnym rozumieniu. Zgodnie z definicją słownikową, ryczałt to kwota o ustalonej z góry wysokości, przeznaczona na jakieś wydatki, wyliczona bez podziału na poszczególne pozycje. Tymczasem w przypadku ryczałtu dla świadczeniodawców zakwalifikowanych do poszczególnych poziomów podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej, jest on bezpośrednio powiązany z liczbą określonych świadczeń zdrowotnych. Niewykonanie ryczałtu, np. do poziomu 98 proc., skutkuje jego pomniejszeniem dla świadczeniodawcy w kolejnym okresie rozliczeniowym.
Dlaczego tak się dzieje?
Wysokość ryczałtu dla podmiotów wchodzących do tzw. sieci szpitali nie została ustalona w oparciu o jakąkolwiek analizę potrzeb zdrowotnych. Ponadto w systemie ochrony zdrowia nie funkcjonuje rejonizacja, co oznacza że pacjenci co do zasady mają wybór podmiotu, w którym chcą się leczyć. W odniesieniu do pierwszego okresu rozliczeniowego po wejściu w życie ustawy z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, którą wdrożono system podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej, wprowadzono bardzo kontrowersyjną zasadę. Polegała ona na tym, że przy ustalaniu ryczałtu uwzględniało się dane dotyczące świadczeń opieki zdrowotnej, które miały być finansowane w tej formie i były udzielone i sprawozdawane przez świadczeniodawcę za rok 2015 z uwzględnieniem wycen tych świadczeń stosowanych w dniu wejścia w życie wspomnianej ustawy. Na takim założeniu potencjalnie skorzystały te podmioty, które w 2015 r. wykonały świadczenia ponad wartość umowy zawartej z NFZ, czyli miały tzw. nadwykonania, a dla świadczeniodawców, którzy sztywno trzymali się limitów narzuconych przez NFZ, liczba jednostek rozliczeniowych, stanowiących podstawę wyliczenia ryczałtu w kolejnych latach, została zamrożona na poziomie z 2015 r. Zasady tworzenia sieci zostały ogłoszone we wrześniu 2016 r., co oznacza że podmioty lecznicze w momencie zakończenia 2015 r. nie miały wiedzy, że rok ten może być kluczowy dla możliwości udzielania świadczeń opieki zdrowotnej w kolejnych latach.
Czy wymienione przepisy nadal obowiązują?
Przepis nie, ale ze skutkami ówcześnie przyjętego założenia szpital borykają się do dzisiaj. Obecnie zasady ustalania ryczałtu określa rozporządzenie ministra zdrowia z dnia 22 września 2017 r. w sprawie sposobu ustalania ryczałtu systemu podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej. Mechanizm przewidziany w rozporządzeniu w żaden sposób nie zabezpiecza podmiotów leczniczych przed ryzykiem ponoszenia negatywnych skutków finansowych udzielania świadczeń w warunkach wynikających z art. 15 ustawy o działalności leczniczej, ale w dużej mierze potwierdza, że ryczałt systemu podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej tak naprawdę nie jest ryczałtem. Sposób jego ustalania zawiera w sobie mechanizm negatywnego oddziaływania na świadczeniodawców, jeżeli nie zrealizują odpowiedniej liczby świadczeń w okresie rozliczeniowym. Innymi słowy, zrealizujesz mniej świadczeń, masz zmniejszenie kontraktu, zrealizujesz więcej, nie masz pewności, że ryczałt się zwiększy.
Szpitale wytaczają procesy NFZ-owi?
Na pewno są szpitale, które z uwagi na obecną sytuację finansową rozważają drogę sądową. W orzecznictwie znalazłam jeden wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 4 grudnia 2019 r. sygn. I ACa 323/19, który był niekorzystny dla szpitala. Analiza uzasadnienia do wyroku wskazuje jednak, że skład orzekający w sprawie chyba nie rozumiał (albo nie zostało mu to wyjaśnione dostatecznie przez stronę powodową), jak działa ryczałt szpitalny oraz jak wygląda sprawozdawczość szpitala do NFZ dotycząca świadczeń rozliczanych ryczałtem sieciowym. Poza tym praktyka, również ta z obszaru ochrony zdrowia pokazuje, że orzecznictwo kształtuje się przez lata. Jeden wyrok to jeszcze nie linia orzecznicza. Może warto wrócić do praktyki minionych lat i zacząć pozywać NFZ?
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.





