Wywiad środowiskowy z diagnozą sytuacji dziecka w rodzinie

Pracownik socjalny będzie miał obowiązek zdiagnozować sytuację dziecka w rodzinie, w której robi wywiad środowiskowy. Ministerstwo rodziny poszerza kwestionariusz wywiadu środowiskowego w kontekście przeciwdziałania przemocy domowej. To zmiana konieczna, ale spóźniona i powierzchowna - wskazują eksperci. Wciąż brakuje bowiem regulacji, które zapewnią jednolitość i rzetelność wywiadów środowiskowych.

Projekt rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zmieniającego rozporządzenie w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (nr z wykazu RCL 80), przewiduje rozszerzenie kwestionariusza wywiadu. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (art. 107 ustawy o pomocy społecznej).

Po zmianie pracownik socjalny podczas wizyty w rodzinie będzie też musiał zapytać rodziców o dziecko, o jego sytuację i bezpieczeństwo i odpowiednio opisać to w wywiadzie środowiskowym. Chodzi o to, aby zwiększyć bezpieczeństwo dzieci zagrożonych lub doznających przemocy domowej. Nowelizacja jest wynikiem rekomendacji Zespołu ds. Analizy Zdarzeń przy ministrze sprawiedliwości.

- Dlatego też w projektowanym akcie wykonawczym do ustawy zaproponowano zmiany w załączniku nr 1 do projektu rozporządzenia (część I lit. C. „Analiza warunków bytowych osoby lub rodziny pkt 4 i 5), które pozwolą na dokonanie szczegółowej diagnozy sytuacji małoletniego i zbadanie jego stanu bezpieczeństwa w rodzinie. Ponadto projektuje się wprowadzenie analogicznych zmian w części IV kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego  (Aktualizacja wywiadu) – uzasadnia resort rodziny.

Zobacz procedurę w LEX: Wywiad środowiskowy >

Brakuje jednolitości wywiadów środowiskowych

Grzegorz Rajski, radca prawny specjalizujący się w przepisach z zakresu świadczeń rodzinnych, pozytywnie ocenia zaproponowane zmiany, ale podkreśla, że są spóźnione i wciąż powierzchowne.

To przysłowiowa kropla w morzu potrzeb, mająca jedynie charakter formalny i porządkowy. Od kilkunastu lat wprowadzane w rozporządzeniu zmiany nie są w stanie zapewnić komfortu pracy pracownikom socjalnym, i co najważniejsze, uregulować procedury przeprowadzania wywiadów środowiskowych w sposób gwarantujący jednolitość i rzetelność – mów mec. Rajski.

Zwraca uwagę, że kwestie związane z oceną sytuacji rodzinnej, także pod kątem przemocy domowej, były sygnalizowane już w poprzednich wersjach formularzy wywiadów środowiskowych. Jak podkreśla, teraz jednak, w sposób kazuistyczny zwraca się szczególną uwagę na diagnozę ewentualnej przemocy domowej wobec małoletniego członka rodziny.

Tymczasem, żaden formularz urzędowy nigdy nie zwalniał pracownika socjalnego z obowiązku racjonalnego formułowania wniosków, a także rzetelnego dokumentowania, dostrzeżonych w rodzinie problemów – podkreśla mec. Rajski.

Czytaj też w LEX: Wywiad środowiskowy kuratora – dobre praktyki >

Paweł Maczyński, przewodniczący Polskiej Federacji Związkowej Pracowników Socjalnych i Pomocy Społecznej wskazuje, że zaproponowana zmiana jest ważna i choć oznacza dodatkowe obowiązki, to pozwala raportować istotne okoliczności związane z ochroną małoletnich.

Na pewno uwrażliwi pracowników socjalnych jeszcze bardziej na sytuację dziecka. Z drugiej strony, będzie to też chronić samych pracowników socjalnych, bo umożliwi odnotowanie, że np. rodzic utrudnia zobaczenie dziecka. Mówię o sytuacjach trudnych, gdzie rodzice robią to celowo, a dziecko jest w jakiś sposób zagrożone. Często pojawia się bowiem zarzut, dlaczego pracownik socjalny nie widział dziecka. Teraz będzie mógł to zapisać w dokumentacji, że np. rodzic to uniemożliwił – mówi Paweł Maczyński.

Taka adnotacja w wywiadzie środowiskowym odnosząca się do dziecka ma szczególne znaczenie w rodzinach, w których jest założona Niebieska Karta czy są inne zgłoszenia nieprawidłowości.

Czy można przeprowadzić wywiad środowiskowy przez telefon? - sprawdź w LEX >

Potrzebne też inne regulacje wywiadu środowiskowego

Projekt rozporządzenia wprowadzi też inne zmiany, na przykład rozróżnia wywiad środowiskowy z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie lub częściowo. Dotąd mowa była ogólnie o osobach ubezwłasnowolnionych. Projektodawca dodaje ustęp o przeprowadzaniu wywiadu z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo, który ma być przeprowadzony w miejscu jej przebywania, a informacje muszą być skonsultowane z kuratorem tej osoby. Mec. Grzegorz Rajski zwraca uwagę na dotychczasowe problemy z przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego w sytuacji, kiedy opiekun prawny mieszka bardzo daleko od miejsca zamieszkania lub pobytu osoby ubezwłasnowolnionej. 

Po niespełna dziesięciu latach funkcjonowania obowiązku wypełnienia formularza wywiadu środowiskowego przy jednoczesnej obecności opiekuna prawnego i osoby ubezwłasnowolnionej, ustawodawca w końcu zdecydował o złagodzeniu tego obostrzenia. Jednak przez prawie dziesięć lat nikt nawet nie próbował odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób postąpić w sytuacji, w której opiekun prawny nie ma możliwości, bądź po prostu nie chce, stawić się w miejscu zamieszkania czy pobytu osoby ubezwłasnowolnionej – mówi Grzegorz Rajski.

Czytaj też w LEX: Czy osoba częściowo ubezwłasnowolniona może podpisywać wywiady środowiskowe? >

Grzegorz Rajski zwraca uwagę na wiele innych sytuacji nieuregulowanych od lat, które wiążą się z wywiadem środowiskowym. Dlatego obecne rozwiązania, choć konieczne, to tylko plasterek na krwawiącą ranę.

Na co dzień borykamy się bowiem z problemem braku rzetelności przy wypełnianiu formularzy rodzinnych wywiadów środowiskowych przez pracowników innych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, niż ta wnioskująca o wywiad. Wywiady alimentacyjne, bardzo często „zamykane są” w kilku zdaniach, bez żadnych załączników dokumentujących ustalenia pracownika socjalnego. Nie wiemy, chociażby, jak postępować w sytuacjach, w których osoba bezdomna (lub obcokrajowiec), zmieniła miejsce aktualnego pobytu, nie pozostawiając żadnych śladów swojej migracji. Czy można poprosić o wywiad środowiskowy pracownika socjalnego zatrudnionego w niepublicznym domu pomocy społecznej? Czy diagnozując przemoc domową, możemy zapytać sąsiadów o sposób funkcjonowania rodziny w społeczności lokalnej? – pyta mec. Rajski.

Dodaje, że te problemy wymagają pilnej interwencji ustawodawcy, który od wielu lat, nowelizuje przepisy wykonawcze do ustawy o pomocy społecznej w sposób powierzchowny.

Zobacz też w LEX:

• „Bezpieczny pracownik socjalny” – czynniki bezpiecznej interwencji >
• „Bezpieczny pracownik socjalny” – środki ochrony pracowników >
• „Bezpieczny pracownik socjalny” – zagrożenia w biurze i w terenie >