Opłaty za pobyt w DPS to problemem dla gmin. Kto i kiedy powinien płacić
Ustalanie odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej nadal wywołuje praktyczne problemy w gminach. Orzecznictwo sądów administracyjnych doprecyzowuje m.in., od kiedy powstaje obowiązek ponoszenia opłaty, w jakiej kolejności należy obciążać mieszkańca, jego rodzinę i gminę oraz kiedy możliwe jest zwolnienie z odpłatności. Dla samorządów szczególnie istotne są także sytuacje, w których muszą zastępczo finansować pobyt mieszkańca.

Pobyt w DPS jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Średni koszt ustalają i ogłaszają: wójt (dla DPS o zasięgu gminnym) oraz starosta (dla DPS powiatowego) – art. 60 ust. 2 u.p.s.
Korzystanie z usług domu pomocy społecznej rozpoczyna się z chwilą umieszczenia w nim mieszkańca, a wraz z tym powstaje obowiązek ponoszenia opłaty. Jej wysokości nie zawsze da się ustalić na etapie kierowania do DPS, dlatego decyzja w tej sprawie może zostać wydana później, nawet po umieszczeniu osoby w placówce. Nie zmienia to jednak faktu, że obowiązek ponoszenia opłaty istnieje od dnia umieszczenia w DPS (wyrok NSA z 10 września 2019 r., I OSK 1236/19).
NSA stwierdził też, że decyzja ustalająca opłatę za pobyt w DPS powinna obejmować okres od dnia umieszczenia, jeżeli dochody zobowiązanych pozwalały na ponoszenie tej opłaty. Obowiązek ponoszenia opłaty powstaje bowiem z mocy prawa z chwilą umieszczenia osoby uprawnionej w DPS, a decyzja o ustaleniu opłaty jedynie konkretyzuje obowiązek powstały wcześniej. Decyzja może zatem obejmować okres wcześniejszy (wyrok NSA z 1 kwietnia 2026 r., I OSK 659/25).
Krąg osób zobowiązanych i kolejność obciążania
Art. 61 ust. 1 u.p.s. wskazuje trzy grupy zobowiązanych do wnoszenia opłat:
- osoba kierowana do DPS, a przy osobach małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka;
- małżonek, zstępni przed wstępnymi;
- gmina, z której osoba została skierowana do DPS.
Opłata nie obciąża wszystkich wskazanych podmiotów jednocześnie. Obowiązek jej ponoszenia przechodzi kolejno na następne grupy, gdy poprzednia nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów.
Ustawa o pomocy społecznej nie nakazuje ustalania obowiązku wszystkich zobowiązanych w jednym postępowaniu i jednej decyzji. Różnice w poziomie dochodów i sytuacji poszczególnych zobowiązanych przemawiają za prowadzeniem oddzielnych postępowań (wyrok NSA z 30 kwietnia 2024 r., I OSK 1375/22).
Obowiązek ponoszenia opłaty po stronie małżonka, zstępnych i wstępnych jest powiązany z więzami małżeństwa i pokrewieństwa, nie zaś z faktycznym miejscem zamieszkania czy wspólnym gospodarstwem domowym. Ustawowy obowiązek powstaje zatem niezależnie od miejsca zamieszkania osoby zobowiązanej (także za granicą). Na powstanie obowiązku nie mają też wpływu ewentualne korzyści lub ich brak, uzyskane od osoby, która ma zostać umieszczona w placówce.
Jak ustalić odpłatność za DPS w przypadku, gdy OPS nie może przeprowadzić wywiadu środowiskowego, nie zastaje wstępnych w domu i nie odpowiadają na pisemne wezwania? - sprawdź w LEX >
Ustalanie opłaty – decyzja czy umowa
Ustalanie opłaty za pobyt w DPS może nastąpić:
- w drodze umowy osoby zobowiązanej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej/PCPR (art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s.),
- w drodze decyzji administracyjnej – gdy osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy (art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1–2 u.p.s.).
Zasady ustalania odpłatności są identyczne niezależnie od tego, czy podstawą jest umowa, czy decyzja.
Jeżeli osoby ustawowo zobowiązane nie wywiązują się z ustalonej umową lub decyzją opłaty, gmina kierująca do DPS wnosi zastępczo tę opłatę (art. 61 ust. 3 u.p.s.) i nabywa prawo dochodzenia zwrotu poniesionych wydatków w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s.
Gmina nie ma własnego, samoistnego obowiązku w zakresie wnoszenia opłaty za pobyt w DPS; jej obowiązek powstaje jako subsydiarny i dotyczy różnicy między średnim kosztem utrzymania a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca oraz osoby z kręgu art. 61 ust. 1 pkt 1–2 u.p.s. (art. 62 ust. 2 pkt 3 u.p.s.). Wniesienie opłaty przez inne osoby zmniejsza wysokość opłaty gminy.
Zmiana miejsca zamieszkania osoby przebywającej w DPS lub jej opiekuna prawnego nie wpływa na gminę zobowiązaną do wnoszenia opłat – nadal jest nią gmina, z której ta osoba została skierowana.
Od czego zależy wysokość opłaty
Organ musi ustalić koszt utrzymania w DPS, opłaty ponoszone przez mieszkańca oraz aktualną sytuację dochodową wszystkich osób z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. Ustalenie odpłatności zależy od poziomu dochodów, możliwości uczestnictwa w opłatach przez inne osoby niż ustawowo zobowiązane oraz od ewentualnego zawarcia umowy z gminą.
Prawidłowy sposób ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej powinien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego w sposób określony w art. 8 ust. 3 u.p.s., „to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300 proc. kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty (wyrok NSA z 10 maja 2017 r., I OSK 2820/16).
NSA stwierdził, że przy ustalaniu opłaty kluczowa jest wysokość dochodu, a nie faktyczne wydatki – wydatki mogą mieć znaczenie w odrębnym postępowaniu o zwolnienie na podstawie art. 64 u.p.s. (wyrok NSA z 19 kwietnia 2024 r. I OSK 2220/22).
Co gdy nie ma środków na opłatę
Jeżeli mieszkaniec DPS nie jest w stanie ponieść pełnej odpłatności (tj. 70 proc. jego dochodu nie pokrywa kosztu utrzymania):
- różnicę mają obowiązek pokryć małżonek, zstępni przed wstępnymi – do wysokości wynikającej z nadwyżki ich dochodu ponad 300 proc. kryterium dochodowego;
- w sytuacji gdy te osoby nie są w stanie zapłacić całości, pozostałą część ponosi gmina kierująca (art. 61 ust. 2 pkt 3 u.p.s.).
Zwolnienie z opłaty
Zwolnić można osoby wnoszące opłatę lub osoby obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS (można złożyć wniosek o zwolnienie w toku postępowania o ustalenie opłaty) – częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.
Przepis art. 64 u.p.s. wymienia przykładowe (katalog otwarty) przesłanki zwolnienia: m.in.
- wykazanie rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do DPS obowiązków alimentacyjnych lub rodzinnych względem osoby obowiązanej;
- wykazanie uzasadnionych okoliczności, np. choroby, bezrobocia, niepełnosprawności.
Samo wystąpienie tych okoliczności nie oznacza jednak automatycznego zwolnienia z opłaty. Nie jest ono możliwe, jeśli osoba zobowiązana mimo wszystko ma realną możliwość ponoszenia kosztów, np. osiąga wysokie dochody.
NSA podkreślił, że decyzja o zwolnieniu ma charakter uznaniowy. Organ ocenia zarówno sytuację osobistą, rodzinną i majątkową wnioskodawcy, jak i zakres ewentualnego zwolnienia. Kontrola sądu administracyjnego ogranicza się natomiast do sprawdzenia, czy organ prawidłowo zastosował przepisy i przeprowadził postępowanie (wyrok NSA z 13 lutego 2025 r., I OSK 699/23).
Rozporządzenie majątkiem przez pensjonariusza
Osoba kierowana do DPS może swobodnie rozporządzać swoim majątkiem (np. dokonać darowizny nieruchomości), a ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje mechanizmu „unieważniania" takich czynności z uwagi na powstanie obowiązku odpłatności. Ochrona własności wyklucza przejęcie majątku przez gminę.
Przepisy nie przewidują żadnej formy przejęcia majątku mieszkańca DPS przez gminę ani innego sposobu wykorzystania jego zasobów. Przypadki, w których gmina wnosi część opłaty ze względu na niski dochód pensjonariusza, przy jednocześnie dobrej jego sytuacji majątkowej, są trudne do pogodzenia z zasadami przyznawania pomocy społecznej, ale obecne przepisy nie pozwalają gminie na zwiększenie obciążeń finansowych mieszkańca tylko z powodu posiadania majątku np. nieruchomości.
Czytaj też w LEX: Rażące zaniedbania obowiązków rodzicielskich mają znaczenie dla rozliczeń za pobyt mieszkańca w DPS >





