System Natura 2000 z opóźnieniami – problemy z planami ochrony i finansowaniem
Najwyższa Izba Kontroli oceniła, że w latach 2019–2024 Polska nie zapewniła wystarczającej ochrony części siedlisk przyrodniczych i gatunków ptaków w ramach obszarów Natura 2000. Głównym problemem ma być brak stabilnego finansowania. Izba wnioskuje o zmiany w tym zakresie. Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie zgadza się z jej oceną i wskazuje na trwające prace legislacyjne.
Kontrola objęła m.in. Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska oraz dwa parki narodowe.
Z ustaleń Izby wynika, że niedostateczne i spóźnione działania związane z tworzeniem i zarządzaniem obszarami Natura 2000 doprowadziły do niewystarczającej ochrony części siedlisk przyrodniczych i gatunków ptaków.
NIK wskazała m.in. na duże opóźnienia w wyznaczaniu specjalnych obszarów ochrony siedlisk. Dotyczyły one niemal 98 proc. takich obszarów, a opóźnienia wynosiły od siedmiu miesięcy do blisko 10 lat.
Jak podkreślono, jedną z przyczyn było niekierowanie do prac legislacyjnych projektów zmian przepisów krajowych. W efekcie obowiązujące terminy zatwierdzania planów zadań ochronnych oraz planów ochrony dla obszarów Natura 2000 nie są zgodne z wymogami dyrektyw unijnych.
System finansowania oparty na projektach
Najpoważniejszy zarzut NIK dotyczy finansowania działań związanych z obszarami Natura 2000. Z ustaleń kontroli wynika, że były one finansowane głównie ze środków Unii Europejskiej – w 67 proc. – pozyskiwanych w ramach kolejnych perspektyw finansowych. Środki krajowe pełniły przede wszystkim funkcję wkładu własnego, a finansowanie pochodziło także z budżetów samorządów oraz funduszy ochrony środowiska.
Problem pojawiał się po zakończeniu projektów unijnych. Wówczas zakres działań związanych z tworzeniem, realizacją i nadzorowaniem obszarów Natura 2000 znacząco się zmniejszał, ponieważ nie zapewniano źródeł finansowania na ten okres.
NIK zwróciła również uwagę, że mimo niedoborów środków ministrowie właściwi do spraw środowiska nie przekazywali Komisji Europejskiej informacji o szacunkowych kosztach współfinansowania ochrony obszarów o znaczeniu priorytetowym.
Braki w dokumentach planistycznych
Kontrola wykazała także problemy związane z dokumentami planistycznymi dla obszarów Natura 2000, zwłaszcza tych powiązanych z parkami narodowymi.
W praktyce czekano na ustanowienie planów ochrony dla parków narodowych, zanim przyjęto dokumenty dotyczące obszarów Natura 2000 wykraczających poza ich granice. To prowadziło do wieloletnich opóźnień.
Do 20 stycznia 2025 r. nie ustanowiono planów ochrony dla 10 z 23 parków narodowych, mimo że minister otrzymał projekty 22 dokumentów. Opóźnienia wynosiły od jednego miesiąca do ponad 10 lat.
W związku z tym NIK wnioskuje o zmianę tej praktyki i przyspieszenie procesu przyjmowania dokumentów.
Resort klimatu nie zgadza się z oceną
Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie podziela negatywnej oceny przedstawionej przez NIK. Resort wskazuje, że obowiązujące przepisy zapewniają wystarczającą implementację dyrektyw unijnych, a część ustaleń kontroli nie uwzględnia wyjaśnień i opinii prawnych przekazywanych w trakcie postępowania.
Ministerstwo poinformowało także o prowadzonych pracach nad nowelizacją ustawy o ochronie przyrody. Planowane zmiany mają doprecyzować terminy sporządzania dokumentów planistycznych oraz usprawnić system zarządzania i nadzoru nad obszarami Natura 2000.
Wnioski także do innych instytucji
NIK skierowała również odrębny wniosek do Ministerstwa Infrastruktury oraz Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.
Dotyczy on ograniczenia sytuacji, w których koszty opracowania dokumentów planistycznych rosną w wyniku ich długotrwałego przygotowywania. Jako przykład wskazano dokumenty dla 140 obszarów, które kosztowały ponad 11,6 mln zł, ale do listopada 2024 r. nie zostały ustanowione, co – według Izby – może generować dodatkowe koszty.
Resort klimatu podkreśla, że skuteczna ochrona obszarów Natura 2000 wymaga stabilnych ram prawnych, odpowiednich środków finansowych oraz współpracy administracji rządowej, samorządów i partnerów społecznych.
Natura 2000 to europejska sieć ekologiczna funkcjonująca w Polsce od 2004 r., utworzona na podstawie ustawy o ochronie przyrody oraz dyrektyw siedliskowej i ptasiej. Na koniec czerwca 2024 r. w Polsce było 1013 obszarów Natura 2000, obejmujących niemal jedną piątą powierzchni kraju.
