Szkoły otwarte dla lokalnych społeczności - prezydent podpisał nowelizację

Polska się starzeje, a dzieci każdego roku rodzi się coraz mniej. Z aktualnej prognozy ludności wynika, że do 2034 r. liczba dzieci w wieku 7–14 lat spadnie o ok. 19,5 proc. Potrzebne są więc zmiany, które dostosują sieć publicznych szkół do spadającej liczby uczniów i pozwolą na wykorzystanie budynków oświatowych również na potrzeby lokalnych społeczności. Kancelaria Prezydenta poinformowała, że prezydent Karol Nawrocki podpisał nowelizację w tej sprawie. Nowe przepisy mają m.in. pomóc utrzymać małe szkoły i zapewnić uczniom dostęp do edukacji jak najbliżej ich miejsca zamieszkania.

Ustawa z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw została podpisana przez prezydenta Karola Nawrockiego 2 kwietnia 2026 r. Teraz zostanie przekazana do publikacji w Dzienniku Ustaw i zacznie obowiązywać po upływie 14 dni od momentu jej ogłoszenia.

Zasadniczym celem zmian jest dostosowanie sieci publicznych szkół do zachodzących zmian demograficznych oraz wprowadzanie możliwości wykorzystania budynków oświatowych na potrzeby społeczności lokalnej.

Coraz mniej dzieci

Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu ustawy, prognoza ludności Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) na lata 2023–2060 wskazuje, że liczba ludności Polski będzie systematycznie spadać. W 2023 r. liczba ta wynosiła około 37,6 mln osób. Według GUS do 2060 r. liczba ludności ma zmniejszyć się do 30,9 mln, co oznacza ubytek o 6,7 mln osób, czyli o około 22 proc.

W 2060 r. osoby w wieku 65 lat i więcej mają stanowić blisko 32,6 proc. populacji (w porównaniu z około 20 proc. w 2023 r.), co oznacza wzrost ich liczby o ponad 2,5 mln. Jednocześnie będzie się zmniejszać liczba kobiet w wieku rozrodczym (15–49 lat), co przełoży się na dalszy spadek liczby urodzeń. W 2023 r. urodziło się 273 tys. dzieci, a w 2024 r. ok. 252 tys. Z aktualnej prognozy ludności na lata 2023–2060 wynika, że w Polsce do 2029 r. liczba dzieci w wieku 7–14 lat spadnie o ok. 5 proc. Do 2034 r. prognozuje się spadek o około 19,5 proc. w tej grupie wiekowej, a do 2060 r. spadek ten, według GUS, może wynieść około 30 proc. (według skrajnego scenariusza demograficznego nawet o 48,3 proc.).

Szkoły nie tylko dla uczniów

Zgodnie z art. 86a ustawy – Prawo oświatowe w budynku szkoły lub placówki jednostka samorządu terytorialnego będąca organem prowadzącym tę szkołę lub placówkę będzie mogła realizować zadania własne związane z:

• opieką nad dziećmi w wieku do lat 3,
• polityką senioralną,
• uczeniem się przez całe życie,
• ochroną zdrowia,
• kulturą,
• kulturą fizyczną
• turystyką
• wdrażaniem programów pobudzania aktywności obywatelskiej,

pod warunkiem że realizacja tych zadań nie wpłynie niekorzystnie na warunki działania szkoły lub placówki, w tym bezpieczne i higieniczne warunki nauki, wychowania i opieki.

Żeby realizować takie działania w budynku szkoły lub placówki niebędącej szkołą lub placówką artystyczną, potrzebna będzie pozytywna opinia kuratora oświaty. Natomiast w przypadku szkoły lub placówki artystycznej potrzeba będzie pozytywnej opinii specjalistycznej jednostki nadzoru. Opinie będą musiały zawierać ocenę zgodności z prawem zamierzonej realizacji zadań oraz ocenę wpływu zamierzonej realizacji zadań na warunki działania szkoły lub placówki, w tym bezpieczne i higieniczne warunki nauki, wychowania i opieki.

Ponadto szkoła podstawowa oraz szkoła prowadząca kształcenie specjalne, licząca nie więcej niż 70 uczniów, będzie mogła zapewnić zajęcia świetlicowe dzieciom objętym wychowaniem przedszkolnym w oddziale przedszkolnym zorganizowanym w tej szkole, ze względu na: czas pracy rodziców (na wniosek rodziców) lub organizację dojazdu do szkoły lub inne okoliczności wymagające zapewnienia dzieciom opieki w szkole. Dyrektor szkoły został zobowiązany do ustalenia i podania do wiadomości rodzicom wzorów wniosków oraz terminów składania tych wniosków. Na podstawie wniosków dyrektor szkoły będzie ustalał godziny pracy świetlicy w poszczególnych dniach tygodnia.

Ustawa umożliwia w przypadku uczniów i dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym w oddziale przedszkolnym zorganizowanym w tej szkole, korzystających z zajęć świetlicowych zapewnienie im podwieczorku.

Korzystanie z posiłków i podwieczorków będzie dobrowolne i odpłatne.

Zmiany w sieci szkół

Zgodnie z ustawą system oświaty obejmować będzie szkoły podstawowe dwujęzyczne.

Przez szkołę podstawową dwujęzyczną należy rozumieć publiczną szkołę podstawową dla dzieci i młodzieży obejmującą strukturą organizacyjną wyłącznie klasy VII i VIII, w której wszystkie oddziały są oddziałami dwujęzycznymi, połączoną w zespół z: publicznym liceum ogólnokształcącym dwujęzycznym, lub z publicznym liceum ogólnokształcącym z oddziałami dwujęzycznymi, lub z publicznym technikum dwujęzycznym, lub z publicznym technikum z oddziałami dwujęzycznymi, dla dzieci i młodzieży, w którego oddziałach dwujęzycznych nauczanie jest prowadzone w języku obcym nowożytnym będącym drugim językiem nauczania w tej szkole podstawowej, lub publicznym liceum ogólnokształcącym z oddziałami międzynarodowymi lub z publicznym technikum z oddziałami międzynarodowymi, dla dzieci i młodzieży, w którego oddziałach międzynarodowych nauczanie jest prowadzone w języku obcym nowożytnym będącym drugim językiem nauczania w tej szkole podstawowej. 

Pierwsze postępowanie rekrutacyjne do szkół podstawowych dwujęzycznych zostanie przeprowadzone na rok szkolny 2026/2027.

Ustawa umożliwia w przypadkach uzasadnionych trudnymi warunkami demograficznymi lub geograficznymi funkcjonowanie szkoły podstawowej obejmującej strukturą organizacyjną klasy I–III, I–IV albo IV–VIII. W przypadku utworzenia szkoły podstawowej obejmującej strukturą organizacyjną klasy IV–VIII szkole tej zostanie podporządkowana szkoła podstawowa filialna. Szkoła podstawowa finalna będzie mogła być tworzona w przypadkach uzasadnionych trudnymi warunkami demograficznymi lub geograficznymi i będzie obejmowała strukturą organizacyjną klasy I–III albo klasy I–IV. Szkoła podstawowa filialna będzie podporządkowana organizacyjnie szkole podstawowej obejmującej strukturą organizacyjną klasy I–VIII albo klasy IV–VIII. Szkole podstawowej obejmującej strukturą organizacyjną klasy I–VIII albo klasy IV–VIII będzie mogła zostać podporządkowana organizacyjnie więcej niż jedna szkoła podstawowa filialna. 

Obecnie w przypadkach uzasadnionych miejscowymi warunkami jest możliwość tworzenia szkół podstawowych, jak szkół podstawowych filialnych obejmujących strukturą organizacyjną klasy I–III albo klasy I–IV. Zgodnie z ustawą organ prowadzący będzie mógł połączyć w zespół prowadzone przez siebie szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży. W przypadku połączenia w zespół szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego lub połączenia w zespół co najmniej dwóch szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego z innymi szkołami lub placówkami niebędącymi szkołami lub placówkami artystycznymi prowadzonymi przez tę jednostkę, lub włączenia do zespołu szkół lub placówek niebędących szkołami lub placówkami artystycznymi prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego, w którym funkcjonuje już szkoła podstawowa dla dzieci i młodzieży, kolejnej szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży prowadzonej przez tę jednostkę – to połączenie lub włączenie nastąpi po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora oświaty.

Czytaj też: NSA: Najbliższe przedszkole nie zawsze najlepsze >

W przypadku gdy w skład zespołu będą wchodzić zarówno szkoły lub placówki niebędące szkołami lub placówkami artystycznymi, jak i szkoły lub placówki artystyczne, prowadzone przez jednostkę samorządu terytorialnego, połączenie w zespół tych szkół lub placówek lub włączenie do zespołu tych szkół lub placówek nastąpi po uzyskaniu opinii ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego uzgodnionej z kuratorem oświaty, z tym że w przypadku gdy w skład tego zespołu będą wchodzić co najmniej dwie szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży prowadzone przez jednostkę samorządu terytorialnego to połączenie lub włączenie nastąpi po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora oświaty uzgodnionej z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

Więcej działań bez opinii kuratora

Ustawa zmniejsza także obciążenia organów nadzoru pedagogicznego i jednostek samorządu terytorialnego poprzez zniesienie wymogu uzyskania pozytywnej opinii kuratora oświaty przy zakładaniu bibliotek pedagogicznych, publicznych placówek doskonalenia nauczycieli, przekazywaniu szkół innym podmiotom, ustalaniu sieci prowadzonych przez gminę publicznych przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz przy tworzeniu i zmianie struktury zespołów szkół i placówek.

Zmiany w procedurze likwidacji szkół

Ustawa wprowadza także zmiany w zakresie procedury likwidacji szkoły publicznej. Tak jak dotychczas organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego będzie podejmował uchwałę w sprawie zamiaru likwidacji szkoły z końcem danego roku szkolnego, po zapewnieniu uczniom szkoły kontynuacji nauki w warunkach nie gorszych od dotychczasowych. Szkoła publiczna prowadzona przez jednostkę samorządu terytorialnego będzie mogła zostać zlikwidowana po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora oświaty, jeżeli likwidacja szkoły nie pogorszy warunków nauki, wychowania i opieki zapewnianych uczniom likwidowanej szkoły oraz uczniom szkoły lub szkół wskazanych jako miejsce kontynuowania nauki. Publiczna szkoła artystyczna prowadzona przez jednostkę samorządu terytorialnego będzie mogła zostać zlikwidowana po uzyskaniu pozytywnej opinii ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, jeżeli likwidacja szkoły nie pogorszy znacząco dostępności kształcenia w danym zawodzie szkolnictwa artystycznego w regionie. Ustawa rezygnuje zaś z kontrolowania przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania opinii wydanej przez kuratora oświaty na rzecz wprowadzenia skargi do sądu administracyjnego właściwego dla siedziby kuratora oświaty. Jednocześnie wprowadzane zmiany przewidują, że organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego, której organ stanowiący podjął uchwałę w sprawie zamiaru likwidacji szkoły, będzie przeprowadzał konsultacje w sprawie podjętego zamiaru likwidacji szkoły z rodzicami uczniów tej szkoły, a w przypadku uczniów pełnoletnich – z tymi uczniami. Konsultacje będą przeprowadzane w formie zebrania z udziałem upoważnionego przedstawiciela organu wykonawczego jednostki samorządu terytorialnego, dyrektora szkoły, której dotyczy likwidacja, oraz rodziców uczniów, a w przypadku uczniów pełnoletnich – tych uczniów.