Wydatkowanie środków z opłaty cukrowej do poprawy

Zdecydowana większość wpływów z opłaty cukrowej przeznaczana jest na finansowanie leczenia cukrzycy i chorób metabolicznych, co generalnie jest zadaniem Narodowego Funduszu Zdrowia. Te dodatkowe pieniądze miały natomiast być przeznaczane na profilaktykę i edukację związaną m.in. z chorobą otyłościową i cukrzycą, co dzieje się w niewielkim stopniu. Pojawiają się postulaty powołania zespołu ds. opłaty cukrowej przy Ministerstwie Zdrowia, składającego się z ekspertów medycznych, ekonomicznych i pacjentów.

Od pięciu lat tzw. podatek cukrowy (czyli opłata od środków spożywczych) nakładany jest na napoje z dodatkiem cukrów, słodzików, kofeiny lub tauryny. Zależnie od składu, podnosi ona cenę litra napoju od kilkudziesięciu groszy do nawet ponad 1,20 zł. Większość wpływów (ponad 96 proc.) trafia do Narodowego Funduszu Zdrowia. Z założenia mają być one przeznaczane na profilaktykę, edukację czy badania dotyczące chorób, do których przyczynia się nadmierne spożycie cukru i substancji słodzących (np. cukrzycy czy choroby otyłościowej - choć trzeba zaznaczyć, że cukier nie jest jedynym czynnikiem, który odpowiada za ich rozwój). 

Zobacz procedury w LEX:

Napoje, których wprowadzanie na rynek podlega opłacie od środków spożywczych >

Obowiązki podmiotów obowiązanych do opłacania opłaty od środków spożywczych >

Organizacja pacjencka mówi „sprawdzam”

Działacze Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków przeanalizowali sprawozdanie NFZ za 2025 rok dotyczące wydatkowania pieniędzy za opłatę cukrową. Jak zaznaczają, dzięki większej szczegółowości tegorocznego sprawozdania możliwe jest lepsze prześledzenie struktury wydatków oraz postawienie pytań o to, w jaki sposób środki z opłaty cukrowej przyczyniają się do rozwoju nowoczesnej opieki diabetologicznej.

- Widać wyraźnie, że zdecydowana większość środków przeznaczana jest na finansowanie leczenia cukrzycy i chorób metabolicznych, a obszar profilaktyki i edukacji stanowi marginalny procent całości wydatków – stwierdzają w opublikowanym stanowisku członkowie Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków i Forum Ekspertów ds. Cukrzycy. 

Ze sprawozdania NFZ wynika, że w 2025 r. koszt refundacji leków przeciwcukrzycowych wyniósł 645,3 mln zł i wzrósł jedynie o 2,1 proc. względem roku 2024, gdy na ten cel przeznaczono 632,1 mln zł. Koszt refundacji pasków do pomiaru glukozy wyniósł natomiast w 2025 r. 409,6 mln zł – mniej niż w 2024 r. (440,7 mln zł) oraz w 2023 r. (456,4 mln zł). Oznacza to utrzymujący się trend spadkowy w tej kategorii wydatków. - W naszej ocenie warto przeanalizować, w jakim stopniu zmiana ta jest związana z rosnącym wykorzystaniem nowoczesnych technologii monitorowania glikemii oraz czy środki uwalniane w wyniku tych zmian są reinwestowane w dalszy rozwój nowoczesnej opieki diabetologicznej - wskazuje stowarzyszenie.

Z kolei koszt świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w zakresie diabetologii i chorób metabolicznych osiągnął w 2025 r. poziom 356,4 mln zł. To więcej niż w ubiegłych latach - dla porównania, w 2024 r. było to 324,6 mln zł, a w 2023 r. 282,6 mln zł. - Widać wyraźny i konsekwentny trend wzrostowy, który należy ocenić pozytywnie. Jest to jedna z najbardziej stabilnie rosnących kategorii w całym zestawieniu. To kierunek zgodny z potrzebami pacjentów oraz wyzwaniami, przed którymi stoi współczesna diabetologia, zasługuje on na uznanie, ale też dalszą obserwację – zaznaczają w piśmie.

Czytaj też w LEX: Sztuczna inteligencja jako narzędzie optymalizujące procesy w placówce medycznej >

Dodatkowe pieniądze niewiele zmieniają? 

Jak jednak dodają, analiza sprawozdania rodzi istotne pytania dotyczące sposobu wykorzystania środków pochodzących z opłaty cukrowej. Znaczna część wydatków wykazywanych w raporcie obejmuje świadczenia i produkty finansowane przez NFZ na długo przed wprowadzeniem tego podatku. Dotyczy to między innymi refundacji leków przeciwcukrzycowych, refundacji pasków do samokontroli glikemii czy finansowania świadczeń diabetologicznych.

- Dlatego z perspektywy pacjentów szczególnie istotne jest wskazanie, które działania zostały uruchomione, rozszerzone lub przyspieszone dzięki środkom pochodzącym z opłaty cukrowej oraz jaki wpływ mają one na poprawę jakości opieki diabetologicznej. Środki pochodzące z dodatkowego obciążenia fiskalnego powinny przynosić pacjentom wymierne korzyści zdrowotne i wspierać rozwój nowoczesnych rozwiązań w diabetologii - postulują.

Nie bez znaczenia pozostaje również kwestia przejrzystości wydatkowania środków publicznych. Organizacje zrzeszające pacjentów diabetologicznych doceniają widoczną w ostatnich latach poprawę szczegółowości raportowania oraz bardziej precyzyjne prezentowanie poszczególnych kategorii wydatków.

- Uważamy jednak, że kolejnym krokiem powinno być publikowanie jednolitych, porównywalnych rok do roku danych, pozwalających ocenić nie tylko wysokość wydatkowanych środków, ale również efekty zdrowotne osiągane dzięki ich wykorzystaniu – napisali w stanowisku.

"Łatanie" budżetu NFZ zamiast inwestycji w profilaktykę 

Prof. dr hab. Paweł Koczkodaj, ekspert w dziedzinie zdrowia publicznego i członek Forum Ekspertów ds. Cukrzycy, potwierdza, że współczesne systemy ochrony zdrowia coraz częściej odchodzą od oceny skuteczności wyłącznie przez pryzmat wysokości ponoszonych nakładów.

Równie istotne staje się pytanie, jakie efekty zdrowotne przynoszą podejmowane interwencje oraz czy przekładają się one na ograniczenie obciążenia chorobami przewlekłymi w skali populacyjnej. W tym kontekście transparentność wydatkowania środków pochodzących z opłaty cukrowej oraz możliwość oceny ich wpływu na zdrowie publiczne mają fundamentalne znaczenie – dodaje prof. Koczkodaj.

W opinii eksperta, środki pochodzące z opłaty cukrowej powinny być traktowane jako element długofalowej inwestycji w zdrowie populacji. – Oprócz zapewnienia dostępu do skutecznego leczenia niezwykle istotne jest konsekwentne wzmacnianie działań profilaktycznych, edukacyjnych oraz interwencji sprzyjających utrzymaniu prawidłowej masy ciała i zdrowych nawyków żywieniowych. Równie ważne jest rozwijanie systemu oceny efektów zdrowotnych tych działań. Takie podejście pozwala podejmować decyzje w oparciu o dowody naukowe, zwiększa efektywność wykorzystania środków publicznych i odpowiada na najważniejsze wyzwania epidemiologiczne, przed którymi stoi system ochrony zdrowia w Polsce – podsumowuje ekspert.

W opinii prof. Leszka Czupryniaka, kierownika Kliniki Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, członka Forum Ekspertów ds. Cukrzycy, wyniki sprawozdania NFZ są zdecydowanie poniżej oczekiwań.

– Kolejny raport z wydatkowania środków z opłaty cukrowej jest mocno rozczarowujący, gdyż pokazuje, jak bardzo ugruntowała się praktyka traktowania wpływów z opłaty jako źródła łatania deficytu NFZ, a nie taki był zupełnie cel wprowadzenia tego instrumentu finansowego. Obecnie 95,6 proc. wpływów z opłaty cukrowej jest przeznaczonych na finasowanie rutynowych świadczeń NFZ związanych z leczeniem cukrzycy, a przecież opłata cukrowa miała być bodźcem dla poprawy i rozwoju ochrony zdrowia i profilaktyki w obszarze cukrzycy i otyłości. Tymczasem konserwuje ona stan obecny, zarazem uniemożliwiając inne działania dla rozwoju medycyny metabolicznej – mówi prof. Czupryniak.

Ekspert podkreśla, że niezmiennie stoi na stanowisku, że wpływy z podatku cukrowego powinny być przeznaczane na wydatki związane z profilaktyką otyłości, cukrzycy i jej powikłań. - W szczególności oznacza to prowadzenie działań edukacyjnych na znacznie większą skalę, a dotyczących społeczeństwa, modyfikację programu edukacji, przede wszystkim wczesnoszkolnej, zmierzającej do rozwoju profilaktyki chorób metabolicznych i poprawę dostępu do najnowszych rozwiązań diagnostycznych i terapeutycznych dla osób z otyłością i cukrzycą - zaznacza. 

Czytaj też w LEX: Podatek cukrowy w praktyce >

Propozycja systemowa

Polskie Stowarzyszenie Diabetyków oraz Forum Ekspertów ds. Cukrzycy opowiadają się za dalszym wzmacnianiem opieki diabetologicznej. Proponują zwłaszcza: 

• zapewnienie stabilnego i szerokiego dostępu do innowacyjnych technologii medycznych oraz terapii zgodnych z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, obejmującego zarówno utrzymanie obecnie dostępnych rozwiązań refundacyjnych, jak i ich dalszy rozwój oraz poszerzanie możliwości leczenia osób z cukrzycą;
• zwiększanie transparentności wydatkowania środków pochodzących z opłaty cukrowej, w tym publikowanie porównywalnych rok do roku danych oraz informacji o osiąganych efektach zdrowotnych;
• finansowanie działań profilaktycznych i edukacyjnych wspierających ograniczenie zachorowań na cukrzycę i otyłość.

Jak postuluje organizacja pacjentów i eksperci, najlepszym sposobem zapewnienia racjonalnego wydatkowania środków z opłaty cukrowej jest powołanie zespołu ds. opłaty cukrowej przy MZ, składającego się z ekspertów medycznych, ekonomicznych i pacjentów. Opracowane przez ten zespół zasady gospodarowania opłatą cukrową powinny być wiążące dla MZ i NFZ. Pacjenci mają bowiem prawo oczekiwać nie tylko utrzymania już dostępnych możliwości leczenia, ale również ich dalszego rozwoju oraz pełnej informacji o efektach zdrowotnych osiąganych dzięki środkom pochodzącym z opłaty cukrowej.

Czytaj też w LEX: Jak zarządzać ryzykiem prawnym w placówce medycznej >