Polacy w kryzysie bezdomności mają problem z pomocą medyczną

Osoby w kryzysie bezdomności posiadające obywatelstwo polskie, które przebywają za granicą, mają problemy w dostępie do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych. Problemem jest uzyskanie potwierdzenia prawa do leczenia w ramach opieki transgranicznej czy komunikacja z polskimi służbami nawet w przypadkach nagłego zagrożenia życia. Dochodzi do sytuacji, w których w oczekiwaniu na załatwienie formalności umierają. RPO interweniuje u premiera w tej sprawie.

Jak zauważa rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek, bezdomność jest uznawana za najdotkliwszą formę wykluczenia społecznego. Wiąże się nie tylko z brakiem miejsca zamieszkania, ale też wieloma innymi problemami. - Osoby w kryzysie bezdomności zazwyczaj pozbawione są, poza doraźnymi interwencjami w stanach nagłych, specjalistycznej opieki medycznej, zwłaszcza diagnostyki i leczenia psychiatrycznego – dodaje Wiącek. 

W natłoku formalności tracą życie

Choć przepisy przewidują możliwość korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych przez znaczną część osób w kryzysie bezdomności, to w praktyce występują liczne problemy. Dotyczą one szczególnie osób posiadających obywatelstwo polskie, które przebywają za granicą. Problemy pojawiają się już na etapie komunikacji z polskimi służbami w ramach opieki transgranicznej, i to w przypadkach nagłego zagrożenia życia.

- Uzyskanie potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych poprzedzone jest rygorystyczną i skomplikowaną procedurą, niedostosowaną do istoty zjawiska bezdomności. W praktyce stwarza to problemy, zarówno samym zainteresowanym, jak i organom publicznym – twierdzi rzecznik praw obywatelskich.

Ponadto do Biura RPO wpływają sygnały obywateli polskich, u których doszło do znacznego pogorszenia stanu zdrowia, np. do utraty przytomności czy konieczności wykonania pilnej operacji nierzadko ratującej życie. Dochodzi do sytuacji, w których tracą życie w oczekiwaniu na długotrwałą procedurę potwierdzania prawa do świadczeń.

W wystąpieniu do premiera RPO zauważa, że do priorytetów polityki polonijnej rządu należy monitorowanie sytuacji wykluczonych społecznie Polaków zamieszkujących za granicą. Ważne jest przede wszystkim stworzenie procedur umożliwiających ich powrót do Polski, zwłaszcza w sytuacji konieczności kontynuacji leczenia, rehabilitacji medycznej czy rekonwalescencji.

Marcin Wiącek przypomina o obowiązku wypełniania podjętych przez rząd zobowiązań, m.in. rządowej strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025-2030. Natomiast z Konstytucji RP wynika prawo do pomocy władz publicznych w uzyskaniu świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych dla wszystkich obywateli, niezależnie od ich miejsca zamieszkania i sytuacji materialnej. Warunki i zakres świadczeń określa ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Prawa osób w kryzysie bezdomności są też zapisane w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowym Pakcie Praw Ekonomicznych, Społecznych i Gospodarczych ONZ, czy Europejskiej Karcie Społecznej.

Potrzeba działań systemowych

RPO wystąpił do premiera Donalda Tuska w sprawie poprawy sytuacji osób w kryzysie bezdomności. Apeluje o podjęcie działań systemowych resortów: zdrowia, spraw zagranicznych oraz sprawiedliwości. Rzecznik wylicza najpilniejsze potrzeby. Wśród nich znalazło się zapewnienie realnej opieki zdrowotnej osobom w kryzysie bezdomności oraz innym osobom nieuzyskującym dochodu. Konieczne jest też usprawnienie i odformalizowanie potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych i wydawanych decyzji z art. 54 ustawy o świadczeniach dla osób w kryzysie bezdomności (m.in. dotyczących przewlekłych postępowań administracyjnych w sprawie potwierdzania prawa do świadczeń, obowiązku przedłożenia dokumentów potwierdzających miejsce zamieszkania na terenie Polski, czy możliwość prowadzenia postępowania administracyjnego uproszczonego).

W wystąpieniu do premiera RPO zgłasza też inne uwagi dotyczące art. 54 ustawy o świadczeniach wskazując m.in. na brak definicji miejsca zamieszkania i ewentualnego odesłania do regulacji cywilistycznych, czy brak regulacji określających właściwość miejscową organu w sytuacji braku możliwości ustalenia miejsca zamieszkania świadczeniobiorcy. Problematyczne jest też to, że art. 54 pkt 4 ustawy o świadczeniach nie przewiduje, że w sytuacjach nagłych z wnioskiem o wydanie decyzji poświadczającej prawo do świadczeń finansowanych ze środków publicznych może zwrócić się również świadczeniodawca zagraniczny.