NIK: Osoby z chorobami otępiennymi nie mają wczesnej diagnozy i kompleksowego leczenia

W chorobach neurodegeneracyjnych, jak choroba Alzheimera czy Parkinsona, niezbędna jest wczesna diagnostyka, która pozwala na szybkie i kompleksowe rozpoczęcie leczenia. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazała, że prawie żaden z lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej nie zainteresował się stanem neurologicznym pacjentów 60 plus. Wciąż wiele zależy od dobrej woli personelu medycznego i aktywności organizacji pozarządowych. Brakuje jednolitych i gwarantowanych rozwiązań systemowych.

Choroby neurodegeneracyjne (ChND), w tym otępienne, to grupa wrodzonych lub nabytych chorób układu nerwowego, związanych z postępującym uszkodzeniem struktur i funkcji neuronów. Najczęściej występujące to: choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, otępienie czołowo-skroniowe, stwardnienie zanikowe boczne i pląsawica Huntingtona. Powodują one m.in. długoterminowe i często postępujące obniżenie zdolności myślenia i zapamiętywania, kłopoty z komunikacją i utratę aktywności. Choroba utrudnia, a często uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie.

Według danych Ministerstwa Zdrowia na koniec 2024 r. w Polsce cierpiało na choroby neurodegeneracyjne w sumie 680 tys. osób (w tym 226 tys. na chorobę alzheimera, z czego 205 tys. osób starszych). To więcej o 32 tys. niż w 2022 r. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że dane te dotyczą wyłącznie osób zdiagnozowanych, w związku z czym rzeczywista liczba chorych może być znacznie wyższa.

Przez lata niewiele się zmieniło

Wraz z nasileniem symptomów chorzy potrzebują długofalowej opieki i wsparcia emocjonalnego, co wymaga przebywania opiekuna z osobą chorą. Według specjalistów średni czas takiej opieki wynosi około pięciu lat, a najczęściej podejmują się jej członkowie rodziny, głównie kobiety (żony i córki) w wieku 45-65 lat, które z tego powodu muszą zrezygnować z pracy zarobkowej. Takie osoby mogą liczyć na wsparcie państwa  w ograniczonym zakresie.

Problemy związane z opieką nad chorymi na Alzheimera (najczęściej występująca choroba neurodegeneracyjna) były przedmiotem kontroli NIK w 2016 r. Już wtedy Izba zwracała uwagę na to, że ani dostęp do leczenia dla osób chorych, ani pomoc dla ich opiekunów nie są wystarczające, a także na brak wiarygodnych danych, które pozwoliłyby poznać skalę zjawiska. Najnowsza kontrola pokazała, że przez dekadę niewiele się zmieniło. Okres objęty kontrolą to lata 2022-2024.

NIK przyznaje, że ostatnich latach podejmowano różnego rodzaju inicjatywy. Trwają prace nad projektem „Krajowego programu działań wobec chorób otępiennych, polityka publiczna do roku 2030”, który został przyjęty przez rząd w grudniu 2025 r. - Dokument ten nie rozwiąże jednak kluczowych problemów od razu. Zawiera szereg zadań o charakterze analitycznym, legislacyjnym, organizacyjnym, informacyjnym czy badawczym w zakresie chorób otępiennych, zaplanowanych do realizacji w kolejnych latach – podkreślają kontrolerzy NIK.

Zdaniem izby, tylko skoordynowane wykorzystanie zasobów systemu ochrony zdrowia  i pomocy społecznej jest w stanie zapewnić chorym właściwą opiekę medyczną i socjalną, a ich opiekunom – efektywne wsparcie. W tym celu konieczna jest współpraca międzyresortowa ministra zdrowia, ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, a także samorządów w celu opracowania, wdrożenia i realizowania działań skierowanych do tej grupy osób.

Brak wczesnej diagnostyki

NIK zwraca uwagę, że istotna jest wczesna diagnostyka ChND, a podstawowe znaczenie ma wywiad przeprowadzony z chorym i jego opiekunem przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Tymczasem minister zdrowia zrezygnował z wdrożenia opracowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u osób po 60. roku życia z podejrzeniem deficytu funkcji poznawczych. Uzasadnił to koniecznością przeformułowania jego pierwotnych założeń.

W trzech skontrolowanych przez NIK placówkach zdecydowana większość lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej nie oceniała stanu funkcji poznawczych pacjentów w wieku senioralnym (60 lat i więcej). Podczas badań nie korzystali także ze standaryzowanych testów. NIK podkreśla, że skoordynowana opieka zdrowotna i społeczna dla osób starszym z ChND oraz wsparcie dla ich opiekunów powinny mieć charakter systemowy. Ponadto powinny one opierać się na jasno określonych standardach i procedurach, a nie na działaniach doraźnych, oraz gwarantować powszechną dostępność, niezależnie od miejsca zamieszkania i sytuacji finansowej pacjenta.

Kontrola przeprowadzona przez NIK pokazała, jak daleko jesteśmy od takiego modelu. W latach 2022-2024 kolejni ministrowie zdrowia – poza rezygnacją z wdrożenia opracowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u świadczeniobiorców po 60. roku życia z podejrzeniem deficytu funkcji poznawczych, nie wdrożyli szeregu rozwiązań, m.in. nie opracowali standardów opieki dla osób z zespołami otępiennymi (w tym opieki domowej) czy standardu Dziennych Centrów Wsparcia Pamięci. 

Jak zaznacza NIK, wprowadzenie rozwiązań dotyczących wsparcia osób z chorobami neurodegeneracyjnymi staje się konieczne wobec zmian demograficznych. Według Głównego Urzędu Statystycznego w Polsce obserwowany jest nasilający się proces starzenia społeczeństwa. GUS podaje, że liczba osób w wieku 60 lat i starszych wzrośnie w 2060 roku do 11,9 mln, w populacji będą stanowić oni 38,5 proc.