Skierowanie na życzenie? Niekoniecznie, ale odmowę trzeba uzasadnić

Odmowa skierowania pacjenta na konkretne badania, których ten żąda, nie stanowi odmowy leczenia, a może być jedynie podyktowana wiedzą i postępowaniem diagnostycznym profesjonalisty medycznego. Taka decyzja nie jest jednak uznaniowa, musi bowiem zostać szczegółowo uzasadniona, a także konkretnie odnotowana w dokumentacji medycznej. Eksperci podkreślają, że z pacjentem trzeba też po prostu rozmawiać - po to, by wytłumaczyć mu motywy, ale też dowiedzieć się, czy jego prośba naprawdę nie ma podstaw.

W dobie internetu coraz częściej zdarza się, że pacjent, który zgłasza się do lekarza, ma podejrzenie co do diagnozy bądź badań, które powinny zostać wykonane. W podzieleniu się wątpliwościami i spostrzeżeniami podczas wizyty nie ma nic złego – przeciwnie, może to pozwolić lekarzowi zobaczyć szerszy obraz zgłaszanych dolegliwości. Problem może pojawić się wówczas, gdy pacjent wymusza zasadność danego badania, opierając się jedynie na swoim przekonaniu, podczas gdy profesjonalista medyczny wie, że nie jest ono w danym przypadku niezbędne.

To medyk wie, czy badanie jest niezbędne...

Dr hab. n. praw. Radosław Tymiński, adwokat, zaznacza, że do jego kancelarii zgłaszają się lekarze, którym takie sytuacje zdarzają się w codziennej praktyce. Wątpliwości zgłaszają np. lekarze Podstawowej Opieki Zdrowotnej, do których pacjenci przychodzą z całą listą badań, które, ich zdaniem, należałoby zlecić. Jak zaznacza ekspert, to do lekarza należy ostateczna ocena sytuacji i podjęcie decyzji, czy prośba pacjenta ma faktyczne uzasadnienie. Prosta odmowa może tu jednak nie wystarczyć. Prawnik przypomina, że to lekarz ma prawny obowiązek wykonania i zlecenia tych badań, które są mu potrzebne do zdiagnozowania pacjenta i orzeczenia o jego stanie zdrowia. Zaznacza przy tym, że dobór tych badań w żaden sposób nie jest dowolny, lecz jest determinowany czterema okolicznościami: stanem klinicznym pacjenta, wiedzą medyczną, należytą starannością i zasadami etyki. Te ostatnie są niezwykle ważne, ponieważ wprowadzają istotne ograniczenie w rekomendowaniu pacjentowi badań: lekarz powinien ograniczyć czynności medyczne do rzeczywiście potrzebnych pacjentowi zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, co wynika z art. 6 ust. 1 zdania 2 Kodeksu Etyki Lekarskiej.

Mec. Tymiński podkreśla jednak, że odmowa wykonania badań musi mieć uzasadnienie medyczne. - Oznacza to, że lekarz ma prawo odmówić zlecenia badań nie dlatego, że  oczekuje ich pacjent, lecz dlatego, że ich nie ma potrzeby wykonywać w konkretnej sytuacji medycznej. Przykładowo: jeżeli 42-letnia kobieta bez podejrzenia niektórych schorzeń hormonozależnych chce wykonania badania PSA (laboratoryjne badanie krwi polegające na pomiarze białka produkowanego przez komórki gruczołu krokowego – przyp. red.), to lekarz odmawia jej dlatego, że wykonywanie u niej tego badania nie ma sensu, natomiast to samo badanie u 42-letniego mężczyzny, który chce je wykonać i wykonuje je po raz pierwszy, powinno zostać zlecone – wyjaśnia prawnik.

Niektóre badania też mogą być szkodliwe 

Przyczyny odmowy zlecenia badań powinny być także szczegółowo odnotowywane w dokumentacji medycznej pacjenta. Mec. Tymiński wskazuje jednak jednocześnie, że lekarz w trakcie wywiadu powinien szczegółowo wyjaśnić, dlaczego taka prośba w ogóle padła.

Rozmowa z pacjentem na ten temat może doprowadzić do potwierdzenia zasadności wykonania pewnych badań albo ustalenia jej braku. Wielokrotnie w praktyce spotykałem się z sytuacją, w której lekarze mówili „dobrze, że zapytałem, dlaczego chce zrobić te badania, bo okazało się, że ma wskazania” – podkreśla mec. Tymiński.

Karol Kolankiewicz, adwokat specjalizujący się w sprawach związanych z prawem medycznym, prawem karnym i ochroną danych osobowych, w opracowaniu dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Gdańsku zaznacza z kolei, że lekarz może i powinien potrafić odmówić wystawienia skierowania np. na kolejne badanie obrazowe (szczególnie kolejne w bardzo krótkim czasie), czy do określonego specjalisty, gdy nie ku temu uzasadnienia medycznego. Szczególnie wtedy, gdy dane badanie czy procedura może przynieść pacjentowi więcej szkody niż pożytku wynikającego z samego wyniku. - Lekarz powinien oczywiście wytłumaczyć pacjentowi, dlaczego odmawia, jakie są ku temu przyczyny. Odmawiając wystawienia skierowania do specjalisty, lekarz powinien jednak pamiętać, że bierze na siebie odpowiedzialność za błąd, gdy podejmowane czynności wykraczają poza jego kompetencje zawodowe przy wykonywaniu czynności diagnostycznych, zapobiegawczych, leczniczych i orzeczniczych, co wynika z art. 10 ust. 1 KEL – przypomina mec. Kolankiewicz.

Pacjent ma prawo chcieć jasnego uzasadnienia 

Warto jednak zaznaczyć, że jeśli pacjent uważa, iż decyzja lekarza jest błędna bądź w sytuacji, gdy podejmowana jest ona bez uzasadnienia, również ma prawo do podjęcia działań. Jak wyjaśnia Bartłomiej Chmielowiec, rzecznik praw pacjenta, to lekarz decyduje, na podstawie wskazań medycznych, o tym, czy w danym przypadku zasadne jest wystawienie skierowania lub zastosowanie określonego leczenia. Jeśli jednak pacjent nie zgadza się z jego decyzją, może zwrócić się z prośbą, by zasięgnął on opinii innego lekarza, wpisał prośbę pacjenta do dokumentacji medycznej i uzasadnił odmowę (również w ramach dokumentacji).

Trzeba przy tym zaznaczyć, że jeśli pacjent udaje się następnie do innej placówki medycznej, konieczne może być wystąpienie do podmiotu o wydanie kopii dokumentacji medycznej. Teoretycznie przychodnie i szpitale powinny prowadzić elektroniczną dokumentację medyczną (EDM) już od dobrych kilku lat, w praktyce jest to jednak w dalszym ciągu problem. Wówczas pozostaje pobranie papierowych kopii. - Prawidłowo prowadzona i udostępniana dokumentacja medyczna jest bardzo ważna zarówno podczas leczenia, jak i później, na przykład podczas kontroli lub dalszej opieki nad pacjentem. Pacjent ma prawo otrzymać swoją dokumentację medyczną. Ma również prawo do tego, aby była ona prowadzona rzetelnie, zgodnie z faktycznie wykonanymi czynnościami medycznymi oraz przebiegiem leczenia – mówi Bartłomiej Chmielowiec. I zaznacza, że do biura RPP wpływają liczne sygnały o nieprzestrzeganiu obowiązku prowadzenia EDM. Są one analizowane, a rzecznik nie wyklucza podjęcia działań, w tym wydania decyzji o naruszaniu praw pacjentów.