NSA: Wywłaszczenie z kamienicy – trzecie pokolenie walczy o odszkodowanie
Sprawy nieruchomości warszawskich przejętych bezprawnie w czasach PRL na mocy tzw. dekretu Bieruta nie zostały całkiem zakończone. Mimo zmian w kodeksie postępowania administracyjnego, który nakazuje umarzać sprawy po 30 latach od wydania decyzji, nadal spadkobiercy wnoszą o ich zmianę. Chodzi o to, by na drodze cywilnej otrzymali odszkodowanie z tytułu utraconego mienia przez ich rodziny w latach 50. Bo decyzje rażąco naruszały prawo.
Spadkobiercy kamienicy przy ul. Środkowej na warszawskiej Pradze domagali się odszkodowania za bezprawne wywłaszczenie, które nastąpiło w 1950 roku. W grudniu 1957 r. ich ojciec złożył wniosek o zwrot budynku albo odszkodowanie, ale wniosek ten nie został rozpoznany. Następnie po kilku latach jego spadkobierca zwrócił się do ministerstwa rozwoju o zmianę decyzji administracyjnej i zasądzenie odszkodowania za utracone mienie. Wymiana pism trwała długo, aż wreszcie w 2021 r. Sejm uchwalił nowelizację kodeksu postępowania administracyjnego, która pozbawiała spadkobierców byłych właścicieli szans na odszkodowania z powodu upływu czasu.
Trzeba umorzyć stare sprawy
W art. 2 noweli z 16 sierpnia 2021 r. wprowadzono zapis, według którego do postępowań administracyjnych w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy ostateczną decyzją lub postanowieniem, stosuje się przepisy ustawy zmienianej w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
Postępowania administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczęte po upływie 30 lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy ostateczną decyzją lub postanowieniem, umarza się z mocy prawa.
Czytaj więcej w LEX: Nowelizacja k.p.a. dotycząca reprywatyzacji >
W tej sytuacji ministerstwo rozwoju umorzyło postępowanie. Na tę decyzję jednak poskarżyła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego spadkobierczyni wnuczka wywłaszczonego. Jej pełnomocnik dowodził, że nowelizacja z 2021 r. i upływ 30 lat od doręczenia decyzji nie odnosi się do tej wszczętej sprawy, gdyż wniosek dziadka z 1957 r. nie został rozpoznany przez organ administracyjny.
- Umorzenie postępowania będącego w toku godzi w konstytucyjną zasadę praw nabytych - mówił adwokat Rozental. - Znowelizowany art. 158 par. 3 k.p.a. dotyczy niewszczynania nowych postępowań, a w tej sprawie postępowanie się toczy. Przepis brzmi: "Jeżeli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji, o której mowa w art. 156 par. 2, upłynęło trzydzieści lat, nie wszczyna się postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. " A przepisy przejściowe nawiązują właśnie do tego przepisu - mówił. Ponadto wskazał, że przejęcie nieruchomości na cele wojenne w latach 50. było podstawą fałszywą, gdyż nigdy wojsko nie zawiadywało kamienicą, gmina wynajmowała mieszkania lokatorom przez całe dziesięciolecia. A więc przejęcie przez miasto było bezprawne.
Czytaj też w LEX: Nowelizacja administracyjnego postępowania nieważnościowego a kwestia dochodzenia odszkodowania za bezprawie władzy państwowej >
Uchylenie decyzji ministra
Minister rozwoju natomiast wnosił o oddalenie skargi, gdyż 30-letni okres zgodnie z art. 158 par. 3 k.p.a. - upłynął 20 grudnia 1980 roku. Nie ma zatem możliwości wszczęcia postępowania i wznowienia po 30 latach. WSA w wyroku, który zapadł 27 października 2022 r., jako sąd administracyjny I instancji uchylił decyzję ministra rozwoju. Sąd orzekł, że uzasadnienie decyzji było bardzo krótkie i nie dawało podstaw do stwierdzenia, że minęło już 30 lat od wszczęcia postępowania administracyjnego (sygn. akt IV SA/Wa 1298/22). Sprawa wróci więc do organu, który decyzję musi poprawić. Jednak sąd nie odniósł się do przepisu przejściowego kodeksu, orzekł jedynie, że decyzja ministra jest przedwczesna. Zastosowanie do przepisów w toku - Wprowadzono do k.p.a. przepis, na mocy którego po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia decyzji nie będzie już możliwe wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, a w konsekwencji nie jest już możliwe domaganie się odszkodowania. Co więcej, nowe przepisy mają zastosowanie do spraw w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji będących już w toku. Skarga kasacyjna ministra – skuteczna
NSA: Zbadać wnioski z lat 50.
Wyrok WSA został zaskarżony przez ministra rozwoju, który zakwestionował argumentację sądu I instancji, jakoby w tej sprawie nie można stosować 30-letniego okresu do rozpoznania skargi. Minister nie zgodził się ze stwierdzeniem sądu I instancji, że w tej sprawie należało zastosować przepisy sprzed nowelizacji kodeksu postępowania administracyjnego tj. obowiązujące przed 15 września 2021 r. Co więcej - sąd nie wziął pod uwagę wniosku złożonego z 1957 roku, który sprzeciwiał się wywłaszczeniu.
NSA zgodził się z tym argumentem i uchylił zaskarżony wyrok. Przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Teraz sąd I instancji musi ustosunkować się do wniosku z 30 grudnia 1957 r. WSA powinien także wyjaśnić, jakie znaczenia dla sprawy ma decyzja organu Krajowej Rady Narodowej o wywłaszczeniu z 1950 roku. - W obecnym stanie sąd II instancji nie może wydać wyroku merytorycznego – dodał sędzia sprawozdawca Karol Kiczka. Zasądzono zwrot kosztów postępowania na rzecz spadkobierczyni.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2026 r., sygnatura akt I OSK 467/23.
