Ustawa o zawodzie psychologa budzi kolejne zastrzeżenia

Ustawa o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym została już przegłosowana w Sejmie i trafiła do Senatu. Niektóre jej regulacje jednak budzą wiele zastrzeżeń ekspertów. Uwagi mają rzecznik praw obywatelskich oraz Polskie Towarzystwo Psychologiczne. Swoje poprawki zgłosiła także senacka Komisja Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej.

Przypomnijmy, że ustawa – będąca konsekwencją rządowego projektu - ma uregulować warunki wykonywania zawodu psychologa. Określa m.in. zasady uzyskiwania prawa wykonywania zawodu, utworzenia samorządu, czy ustanawia rejestru psychologów. Nowe przepisy mają zastąpić ustawę z 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 1026). Zapisy z 2001 r. właściwie nie były stosowane z powodu licznych wad i braku rozporządzeń.

Na nową ustawę od wielu lat czeka środowisko psychologów. Jak zapowiadało Ministerstwo Rodziny Pracy i Polityki Społecznej, przepisy mają w sposób  kompleksowy i spójny regulować zawód psychologa. Wciąż jednak budzą szereg zastrzeżeń. Ustawą przyjętą 9 stycznia przez Sejm obecnie zajmuje się Senat i będzie ona głosowana prawdopodobnie na posiedzeniu w przyszłym tygodniu. Niemniej jednak senacka Komisja Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej już zgłosiła do niej kilkanaście poprawek (druk senacki nr 697 A).

Ujawnianie tajemnicy i dokumentacji pacjenta

Uwagi spływają też z zewnątrz. Zgłasza je np. rzecznik praw obywatelskich. Wątpliwości RPO budzi – po pierwsze - zgoda na podjęcie i wykonywanie świadczeń psychologicznych. Zgodnie z art. 25 ust. 2, gdy odbiorcą świadczeń psychologicznych jest małoletni lub osoba ubezwłasnowolniona, zgodę na podjęcie i wykonywanie świadczeń psychologicznych wyraża jego przedstawiciel ustawowy, a wobec jego braku opiekun faktyczny, po otrzymaniu informacji o prawach odbiorcy określonych w ustawie oraz celu i zakresie planowanych świadczeń psychologicznych. Projektodawca nie przewidział sytuacji, gdy odbiorca nie ma przedstawiciela ustawowego bądź opiekuna faktycznego lub też gdy porozumienie się z nimi jest niemożliwe. Celowe wydaje się zatem wprowadzenie konieczności uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego.

Po drugie, RPO podnosi kwestie tajemnicy psychologicznej po śmierci odbiorcy świadczeń psychologicznych. Zgodnie z art. 27 ust. 5 ustawy psycholog byłby związany tajemnicą również po śmierci odbiorcy świadczeń, chyba że zgodę wyrazi osoba bliska, która może określić zakres jej ujawnienia. Jak wskazuje RPO, przewidziana regulacja nie uwzględnia jednak ani sytuacji konfliktu między osobami bliskimi co do ujawnienia tajemnicy, ani kwestii poszanowania wyrażonej za życia decyzji odbiorcy świadczeń co do nieudostępniania (także bliskim) informacji objętych tajemnicą po jego śmierci. Według RPO przepisy powinny pozwalać na rozwiązanie praktycznych trudności w sytuacji konfliktu i stwarzać ramy prawne dla respektowania wyrażonej za życia woli odbiorcy.

Marcin Wiącek przypomina o art. 28 ust. 4 nowej ustawy. Przewiduje on, że do udostępniania dokumentacji psychologicznej odpowiednie zastosowanie będą miały przepisy rozdziału siódmego ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 581), w tym także jej art. 26, który reguluje sytuację rozwiązywania konfliktu między osobami bliskimi czy postępowania w przypadku sprzeciwu pacjenta wyrażonego za życia. Tym bardziej więc dla zachowania spójności przyjętych regulacji zasadne wydaje się uregulowanie zasad zwalniania psychologa z obowiązku konfidencji po śmierci odbiorcy we wskazanym zakresie. Większej precyzji wymaga też opisanie, jak zwalniać psychologa z obowiązku zachowania tajemnicy po śmierci w sytuacji, gdy odbiorcą świadczeń psychologicznych była jednocześnie więcej niż jedna osoba.

Pytania o odpowiedzialność dyscyplinarną

RPO zaznacza, że wątpliwości może budzić wprowadzone w projekcie ograniczenie dostępu do akt postępowania w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów. Zgodnie z art. 70 ust. 2 rzecznik dyscyplinarny – a w postępowaniu przed sądem psychologów - właściwy sąd psychologów, mogą w drodze postanowienia odmówić udostępnienia akt, jeżeli sprzeciwia się temu dobro postępowania dyscyplinarnego. Tymczasem dostęp do akt postępowania to jeden z elementów prawa do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP). Odnosi się ono nie tylko do postępowania karnego, ale także innych postępowań toczących się w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej. Kwestia dostępu do akt postępowania w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów nie została zaś osobno uregulowana w nowej ustawie, wobec czego w tym zakresie odpowiednie zastosowanie znajdą przepisy kodeksu postępowania karnego. Tylko te przepisy, odpowiednio stosowane, dają podstawę do ograniczenia dostępu do akt postępowania wyjaśniającego.

Jednocześnie art. 70 ust. 2 pozwala na daleko idące ograniczenie dostępu do akt postępowania także przed sądem psychologów, odwołując się do nieostrego pojęcia dobra postępowania. Może to prowadzić do arbitralnego pozbawienia dostępu obwinionego psychologa do akt, a tym samym ograniczenia bądź wręcz uniemożliwienia obrony. To też, zdaniem RPO, narusza Konstytucję.

Rzecznik zauważa także, że podczas prac legislacyjnych zignorowano jego wątpliwości co do objęcia zakresem znaczeniowym pojęcia „wykonywanie zawodu psychologa”, także prowadzenia przez psychologa badań naukowych i prac rozwojowych w dziedzinie psychologii, jak również działalności dydaktycznej w zakresie psychologii, a w konsekwencji zastosowanie wszystkich zasad dotyczących wykonywania zawodu psychologa. Może to np. stwarzać możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologa prowadzącego w sposób rzetelny nowatorskie badania naukowe, które nie są zgodne z aktualnym stanem wiedzy psychologicznej, negatywnie rzutując na rozwój tego obszaru nauki.

Dużo zastrzeżeń samych psychologów

Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP) wskazuje zaś kilka kontrowersyjnych kwestii. Pierwsza to brak ujęcia psychoterapii jako świadczenia psychologicznego. Może to rodzić wątpliwości interpretacyjne co do zakresu świadczeń, do których udzielania uprawniony będzie psycholog.

PTP zwraca też uwagę na brak uwzględnienia zgłaszanej przez liczne gremia psychologów uwagi, że psycholog realizujący świadczenia zdrowotne wykonuje zawód medyczny. Psycholodzy udzielają świadczeń zdrowotnych w rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461). W konsekwencji PTP za niezrozumiałe uznaje przyjęcie, że taki psycholog nie wykonuje zawodu medycznego, a jedynie jest „inną osobą” uczestniczącą w udzielaniu świadczeń.

Ustawodawca nie uwzględnił też innego postulatu PTP dotyczącego psychologów udzielających świadczeń psychologicznych w placówkach ochrony zdrowia. Dokumentacja psychologiczna w placówkach ochrony zdrowia nie jest prowadzona poza elektronicznym systemem dokumentacji medycznej. W konsekwencji wątpliwości interpretacyjne mogą budzić właściwe zasady prowadzenia i udostępniania dokumentacji psychologicznej.

Czytaj też w LEX: Samorząd zawodowy psychologów w Polsce - uregulowania prawne i perspektywy >

Potrzebna szersza dyskusja

Patryk Hałajczak, przewodniczący zarządu Warszawskiego Oddziału Terenowego PTP wskazuje jednak, że samo środowisko psychologów nie jest zgodne, co do ostatecznego kształtu ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym.

–W mojej ocenie brakuje pogłębionej analizy oraz spójnego przekazu dotyczącego skutków projektowanych rozwiązań dla poszczególnych grup zawodowych. Wciąż niewystarczająco dużo uwagi poświęca się temu, jak nowe regulacje wpłyną na funkcjonowanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz na współpracę z systemem edukacji. Jednocześnie warto podkreślić, że Ministerstwo Rodziny Pracy i Polityki Społecznej od początku prac prezentuje szerokie, systemowe spojrzenie na te zagadnienia uwzględniając realia pracy tysięcy specjalistów, uwarunkowania oświatowe oraz obowiązujące rozwiązania prawne – zauważa Patryk Hałajczak.

Polecamy też szkolenie online w LEX: Co nowego w ochronie zdrowia w 2026 r. >