Przymusowa rozdzielność majątkowa przydałaby się i Krzeszowskim z "Lalki"
Kryzys w małżeństwie, w którym nie udaje się zgodnie gospodarować przez dłuższy czas, może rodzić szereg ujemnych następstw. Niekiedy spory między małżonkami są tak zaognione, że konieczne staje się orzekanie przez sąd o rozdzielności majątkowej. Wyrok sądu w sprawie może pomóc uporządkować chaos w sferze majątkowej małżonków. Z takim żądaniem wystąpić mogą małżonkowie, wierzyciel jednego z małżonków i prokurator.
"On chce rozwodu, na co ona się nie zgadza; ona chce przepędzić go od zarządu swoim majątkiem, na co on się nie zgadza. Ona nie pozwala mu trzymać koni, [...] on nie pozwala jej kupić kamiennicy po Łęckich". Ten fragment pochodzi z rozdziału 8, jakże uniwersalnej powieści Bolesława Prusa "Lalka", odnosi się do opisu problemów małżeńskich barona i baronowej Krzeszowskich. Te barwne postaci nie stanowią szczęśliwej pary. Nie łączą ich pozytywne więzi, nie potrafią uzgodnić szeregu decyzji finansowych. W jednej ze scen, która rozgrywa się w sklepie Stanisława Wokulskiego, baron Krzeszowski kupuje zbytkowne przedmioty, a po opuszczeniu przez niego sklepu, baronowa Krzeszowska bezskutecznie próbuje wysondować u właściciela sklepu jaki jest stan zadłużenia jej męża. Główny bohater książki nie udziela odpowiedzi kobiecie, dobitnie stwierdza: "stosunki między małżonkami do mnie nie należą".
Przywołany na wstępie cytat i opis problemów rodziny Krzeszowskich nie stracił swojej aktualności. Niejednokrotnie między małżonkami istnieją poważne spory na tle majątkowym. Niekiedy jedno z nich decyduje się przeprowadzić w procedurze sądowej ustanowienie rozdzielności majątkowej. Czasami takie postępowania prowadzi się zanim małżonkowie zdecydują się na rozwód.
Zadłużenie, rozrzutność, brak rozwagi...
Tak jak problemy opisane przez Prusa nie stanowiły novum w dacie wydawania powieści, tak i teraz nie są niczym niespotykanym. Skutki zadłużenia, nierozsądnych decyzji gospodarczych, braku współdziałania małżonków czy rozrzutności, doświadczało i doświadcza wielu małżonków. Takie sytuacje niejednokrotnie potęgują kryzysy rodzinne, bez względu na to, czy małżonkowie w świetle prawa byliby sobie równi czy też istniałaby między nimi nierównowaga (jak miało to miejsce w dawnych systemach prawnych).
W obecnym stanie prawnym, na podstawie art. 52 par. 1 k.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Małżonek inicjujący postępowanie powinien wykazać istnienie ważnych powodów. Co do zasady, chodzi o stan przedłużającej się separacji faktycznej, utrudniający wspólny zarząd majątkiem, nierozsądne decyzje gospodarcze podejmowane przez jednego z małżonków, hazard, alkoholizm. To małżonek inicjujący proces powinien zaoferować dowody, z których wynikać będzie, że orzeczenie przymusowej rozdzielności majątkowej jest konieczne. Nie każde żądanie może jednak zostać uwzględnione. Wszystko zależy od realiów danego przypadku.
- Prezentowany jest jednolity pogląd, że faktyczna separacja małżonków może być ważnym powodem do zniesienia wspólności majątkowej małżeńskiej, jeżeli uniemożliwia im współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym, a zatem taka separacja faktyczna, która skutkuje trwałym zerwaniem wszelkich stosunków majątkowych stron i brakiem możliwości podejmowania wspólnych decyzji gospodarczych - wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 21 października 2025 r., I CSK 1878/25, LEX nr 3933346.
Data ustanowienia rozdzielności majątkowej
Jeśli sąd uwzględni powództwo, ma obowiązek oznaczenia daty, od której rozdzielność majątkowa zaczyna funkcjonować. Zgodnie z art. 52 par. 2 k.r.o. rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu.
Co do zasady, sąd nie może orzec o ustanowieniu rozdzielności majątkowej z datą wsteczną. Takie przypadki mają charakter wyjątkowy. Może się jednak zdarzyć, że już przed wytoczeniem powództwa o ustanowienie rozdzielności majątkowej małżonkowie nie byli w stanie podejmować wspólnych decyzji majątkowych. Bywa, że małżonkowie najpierw rozstają się, przestają ze sobą współdziałać, a dopiero później decydują się na proces sądowy. W takich sytuacjach nie jest wykluczone orzeczenie o ustanowieniu rozdzielności majątkowej z datą wsteczną.
Żądanie wniesione przez wierzyciela i prokuratora
Na gruncie obecnych przepisów ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej może żądać także wierzyciel jednego z małżonków. Aby jego żądanie zostało uwzględnione, powinien on uprawdopodobnić, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków. Ponadto, sprawę sądową mógłby w świetle art. 7 k.p.c. zainicjować prokurator. Takie przypadki nie będą jednak powszechne. Praktyka pokazuje, że najczęściej pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej wnosi jeden z małżonków.
