NSA: Szkolne nagrody nie mogą być dowolne
Karta Nauczyciela reguluje dokładnie kryteria przyznawania nagród dla uczących przy tablicy. Organ prowadzący szkołę nie może wprowadzać ani dodatkowych kryteriów, ani rezygnować z wymogów ustawowych, gdy wyznacza mierniki służące za podstawę oceny pracy nauczyciela, które związane są tylko i wyłącznie z jego pracą dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą. Nie wolno też zmieniać ustawowych terminów wypłat nagród - tak wynika z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Rząśnia (województwo łódzkie) to jedna z najbogatszych polskich gmin, zajmuje czwarte miejsce pod względem wielkości dochodów podatkowych na jednego mieszkańca (w 2025 r. było to prawie 7400 zł). Czerpie olbrzymie dochody podatkowe z odkrywki węgla brunatnego, jako beneficjent kopalni Bełchatów, a nowoczesny budynek urzędu gminy bardziej przypomina siedzibę zagranicznej korporacji niż prowincjonalny magistrat. Radni gminy postanowili być hojni i finansowo wesprzeć lokalnych nauczycieli, przyznając im nagrody ze specjalnego funduszu za osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze.
Regulamin nauczycielskich nagród
Rada podjęła uchwałę w przedmiocie ustalenia regulaminu wynagradzania, kryteriów i trybu przyznawania nagród oraz ustalenia wymiaru i zasad udzielania obniżek godzin zajęć dydaktycznych zatrudnianych nauczycieli w placówkach oświatowych, dla których Gmina Rząśnia jest organem prowadzącym. Jako podstawy prawne uchwały radni wskazali m.in. art. 34 ust. 9 i art. 49 ust. 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986) oraz rozporządzenie z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 755).
Uchwałę rady gminy zaskarżył do WSA w Łodzi wojewoda. Oprócz zarzutów, że w uchwale nie powinno się powtarzać regulacji ustawowych i innych aktów normatywnych, wojewoda znalazł jeszcze kilka innych argumentów. Zgodnie z art. 39 ust. 4 Karty Nauczyciela wynagrodzenie wypłaca się miesięcznie lub jednorazowo z dołu w ostatnim dniu miesiąca. Tymczasem radni użyli określeń: "wypłaca się miesięcznie z góry, w terminie wypłaty wynagrodzenia" oraz "wypłaca się z dołu, w terminie wypłaty wynagrodzenia".
Narusza powszechnie obowiązujący porządek prawny w stopniu istotnym nie tylko regulowanie przez gminę jeszcze raz tego co zostało już pomieszczone w źródle powszechnie obowiązującego prawa, lecz także modyfikowanie przepisu ustawowego przez akt wykonawczy niższego rzędu, co możliwe jest tylko w granicach wyraźnie przewidzianego upoważnienia ustawowego – argumentował wojewoda, powołując się na bogate orzecznictwo sądów administracyjnych.
Nie można skreślać ani dopisywać kryteriów
Największe kontrowersje wzbudził jednak załącznik do uchwały ustalający zasady przyznawania nagród za osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze ze specjalnego funduszu. Wojewoda podkreślał, że art. 49 ust. 2 Karty Nauczyciela upoważnia organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego do określenia kryteriów i trybu przyznawania nagród dla nauczycieli za ich osiągnięcia w zakresie pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej (w tym realizacji zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę oraz realizacji innych zadań statutowych szkoły). Radni Rząśni nie unormowali zaś przesłanek otrzymania nagrody przez nauczyciela w przypadku realizacji zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. W uchwale określili jedynie, że nagrodę przyznaje się nauczycielowi za szczególne osiągnięcia w pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz realizację innych zadań statutowych szkoły, a w szczególności podejmowanie działań na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Tymczasem - określając materię, jaką pozostawiono do uregulowania w drodze uchwały - ustawodawca nakazał obligatoryjnie objąć wszystkie kwestie będące przedmiotem upoważnienia. Pominięcie przez radę gminy któregoś z wymienionych elementów upoważnienia skutkuje brakiem pełnej jego realizacji i ma istotny wpływ – oczywiście negatywny - na ocenę zgodności z prawem podjętego aktu. Rada musi bowiem przestrzegać zakresu upoważnienia, udzielonego jej przez ustawę. Brak wyczerpania zakresu przedmiotowego upoważnienia, przekazanego przez ustawodawcę do uregulowania w drodze uchwały, skutkuje zaś istotnym naruszeniem prawa. Adresaci uchwały - czyli potencjalni beneficjenci nagród - nie znają więc wszystkich przesłanek warunkujących ich przyznanie.
Czytaj też w LEX: Wybrane zagadnienia dotyczące wynagradzania nauczycieli - ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji prawnej dyrektora szkoły i przedszkola >
Oprócz tego, co się w uchwale nie znalazło, wojewoda skrytykował też to, co w niej radni wpisali, ale – jego zdaniem – wadliwie. Chodziło o dodatkowe mierniki służące za podstawę oceny pracy nauczyciela. Takimi dopisanymi dodatkowymi miernikami są np.: różne osiągnięcia, działania w ramach projektów miejskich, ogólnopolskich, międzynarodowych, przygotowanie ważnych imprez i uroczystości. Wojewoda wskazał też, że – choć radni wpisali to do uchwały – przepisy nie przewidują możliwości uzależnienia prawa do nagrody przez nauczyciela od wyróżniającej się oceny pracy pedagogicznej uzyskanej przez niego w ciągu trzech lat pracy, czy też od tego, że w okresie roku poprzedzającego datę przyznania nagrody otrzymywał on przez co najmniej sześć miesięcy dodatek motywacyjny. O takich kryteriach milczy art. 49 ust. 2 Karty Nauczyciela. Ponadto katalog kryteriów oceny nie był zamknięty, ale otwarty, na co wskazywało użycie wyrażenia „w szczególności”.
Rząśnia broniła się argumentując, że nagrody mają charakter uznaniowy. Trudno jest mówić, że są ustanowione jakieś kryteria, które miałyby charakter roszczeniowy i które dawałyby w ogóle prawo do nagrody. Są to jedynie wytyczne dla dyrektora szkoły i informacja dla nauczycieli, kiedy i w jakich sytuacjach ewentualnie nagroda powinna być przyznana. Nie są to jednak zapisy nakazujące przyznanie takiej nagrody. Co zatem oznacza, że nie można tych zapisów oceniać w kontekście sprzeczności z przepisami ustawowymi.
Czytaj też w LEX: Nagrody nauczycielskie za osiągnięcia w zakresie pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej >
Sztywne terminy wypłat pieniędzy
Sprawa trafiła ostatecznie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który oddalił skargę kasacyjną gminy. Wyrok jest więc prawomocny. Zarówno NSA, jak i wcześniej WSA w Łodzi, podkreślały, że rada gminy - wykonując kompetencję prawodawczą zawartą w upoważnieniu ustawowym - musi działać ściśle w granicach tego upoważnienia. Nie jest upoważniona ani do regulowania tego, co zostało już ustawowo uregulowane, ani też do wychodzenia poza zakres upoważnienia ustawowego. Z zasad techniki prawodawczej wynika, że w uchwale i zarządzeniu nie powtarza się przepisów ustaw oraz przepisów innych aktów normatywnych. Sądy uznały, że inne kryteria niezwiązane ściśle z pracą nauczyciela nie mają w tym zakresie znaczenia. Art. 49 ust. 2 Karty Nauczyciela wyczerpująco określa, co może być przedmiotem regulacji rady gminy w zakresie uchwalania kryteriów i trybu przyznawania nagród dla nauczycieli. Radni nie mogą ich modyfikować przez dodawanie kolejnych kryteriów albo pomijanie tych wpisanych do ustawy.
Sądy potwierdziły również nieważność zapisów o wypłatach – terminy przekazywania nauczycielom dodatku za wysługę lat, dodatku motywacyjnego, dodatku funkcyjnego i dodatku za warunki pracy zostały one określone wprost w ustawie i nie mogą być uregulowane w regulaminie wynagradzania nauczycieli. Zgodnie z art. 39 ust. 3 Karty Nauczyciela, wynagrodzenie wypłacane jest nauczycielowi miesięcznie z góry w pierwszym dniu miesiąca. Jeżeli pierwszy dzień miesiąca jest dniem ustawowo wolnym od pracy, wynagrodzenie wypłacane jest w dniu następnym. Natomiast art. 39 ust. 4 przewiduje, że składniki wynagrodzenia, których wysokość może być ustalona jedynie na podstawie już wykonanych prac, wypłaca się miesięcznie lub jednorazowo z dołu w ostatnim dniu miesiąca. Jeżeli ostatni dzień miesiąca jest dniem ustawowo wolnym od pracy, wynagrodzenie wypłacane jest w dniu poprzedzającym ten dzień, a w wypadkach szczególnie uzasadnionych wynagrodzenie może być wypłacone w jednym z ostatnich pięciu dni miesiąca lub w dniu wypłaty podstawowego wynagrodzenia. Gminny regulamin nie może tych zasad zmieniać.
