Dzieci z niepełnosprawnościami wciąż napotykają na bariery i wykluczenie
Mimo istniejących gwarancji prawnych i deklaracji poprawy sytuacji, dzieci z niepełnosprawnościami wciąż napotykają na poważne bariery życia szkolnego. Do rzeczniczki praw dziecka docierają sygnały, że dzieciom z ograniczeniami ruchowymi nie zapewnia się odpowiedniego środka transportu czy wsparcia dodatkowego opiekuna podczas wycieczek szkolnych. Natomiast rzecznik praw obywatelskich zwraca uwagę na wykluczenie dzieci niepełnosprawnych z samorządności uczniowskiej.
Rzecznik praw dziecka oraz rzecznik praw obywatelskich – oddzielnie – zwracają uwagę Ministerstwu Edukacji Narodowej na szereg problemów, z którymi zmagają się dzieci z niepełnosprawnościami stanowiące część społeczności szkolnej. Brak zapewnienia przez szkoły odpowiednich środków transportu i dodatkowych opiekunów podczas organizowanych wydarzeń, posiłkowanie się pomocą rodziców dzieci, a także brak jednolitych standardów podczas dowozu uczniów – to tylko kilka problemów, które wymieniła rzeczniczka praw dziecka. Z kolei rzecznik praw obywatelskich sprzeciwia się wykluczenia dzieci niepełnosprawnych z samorządności uczniowskiej. Każdy z rzeczników apeluje o podjęcie działań na rzecz upowszechniania dobrych praktyk i właściwego stosowania obowiązujących przepisów.
Wykluczenie z samorządności uczniowskiej
W rozporządzeniu z 26 lipca 2008 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego zostały wymienione typy szkół i placówek publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i ministrów, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego. Do takich placówek wlicza się m.in. szkoły specjalne dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze i specjalne ośrodki wychowawcze dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze.
Czy nauczyciel, który ukończył studia licencjackie z edukacją włączającą posiada kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela współorganizującego kształcenie w oddziale przedszkolnym? - sprawdź w LEX >
Rzecznik praw obywatelskich na skutek sygnałów zgłaszanych przez wnioskodawców wyjaśnia, że taka regulacja godzi w prawa osób z niepełnosprawnościami i prowadzi do ich wykluczenia z samorządności uczniowskiej. Sam jest przeciwny wykluczeniu niepełnosprawnych uczniów z prawa do reprezentacji i współdecydowania o sprawach ich dotyczących. Rzecznik w piśmie z 9 lipca br. zwrócił się do resortu edukacji z pytaniem odnośnie zamiarów nowelizacji przedmiotowego rozporządzenia. W szczególności domaga się przedstawienia stanowiska w zakresie postulowanej modyfikacji typów i rodzajów szkół oraz rodzajów placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego (przy uwzględnieniu zobowiązań Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych).
- Edukacja włączająca skupia się na pełnym uczestnictwie, dostępie oraz osiągnięciach wszystkich uczniów, zwłaszcza tych, którzy z różnych powodów są wykluczeni lub zagrożeni wykluczeniem. Istotna jest zatem taka zmiana w funkcjonowaniu placówek edukacyjnych, aby każda ucząca się osoba miała zapewnione warunki do rozwijania swojego potencjału – dodaje rzecznik. Na marginesie, kwestia samorządu uczniowskiego dla uczniów niepełnosprawnych, w tym postulat wymogu utworzenia samorządu uczniowskiego w placówkach dla uczniów z niepełnosprawnościami zostały podniesione podczas konsultacji publicznych i opiniowania projektu nowelizacji prawa oświatowego, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (UD222). W odpowiedzi na uwagi resort wskazał, że rozważa nowelizację rozporządzenia.
Równy dostęp do aktywności szkolnych
Z kolejnym apelem w sprawie zapewnienia dzieciom niepełnosprawnym równego dostępu do udziału w wycieczkach szkolnych do Ministerstwa Edukacji Narodowej wystąpiła rzeczniczka praw dziecka. W piśmie z 22 lipca br. Monika Horna-Cieślak opisała, że dzieci z niepełnosprawnościami nadal napotykają na bariery podczas uczestnictwa w wycieczkach szkolnych z powodu braku odpowiednio dostosowanego transportu, niewystarczającej liczby opiekunów czy uzależniania udziału dziecka od obecności rodzica.
Rzeczniczka zwróciła uwagę, że wycieczki szkolne stanowią istotny element procesu edukacyjnego i społecznego dzieci – sprzyjają integracji, budowaniu relacji oraz rozwijaniu samodzielności. Obowiązujące przepisy nakładają na organizatorów wycieczek obowiązek zapewnienia odpowiednich warunków opieki, w tym zwiększenia liczby opiekunów w przypadku udziału dzieci z niepełnosprawnościami. - W przypadku wycieczek z udziałem dzieci z niepełnosprawnościami liczba opiekunów powinna być zwiększona w zależności od stopnia niepełnosprawności uczestników. Organizatorzy muszą uwzględnić indywidualne potrzeby każdego ucznia i dostosować do nich liczbę i kwalifikacje opiekunów. Ważne jest, aby opiekunowie posiadali odpowiednie przeszkolenie oraz wiedzę na temat specyficznych potrzeb uczniów, co pozwoli na zapewnienie im komfortu i bezpieczeństwa podczas całej wycieczki – czytamy w piśmie.
Czy wicedyrektor szkoły może uczestniczyć w wycieczce szkolnej? >
W ocenie rzeczniczki praw dziecka praktyka polegająca na przerzucaniu odpowiedzialności na rodziców nie powinna mieć miejsca, gdyż ogranicza samodzielność dzieci i może prowadzić do ich wykluczenia.
Podczas wycieczki dzieci mają bowiem okazję do nawiązywania kontaktów zarówno z rówieśnikami jak i pracownikami placówki, uczą się komunikacji, współpracy oraz budowania relacji, co ma ogromne znaczenie dla ich rozwoju emocjonalnego. Obecność rodzica w praktyce oznacza, że dzieci te nie mają możliwości praktykowania funkcjonowania w rzeczywistości poza ,,rodziną’’ – uzasadnia rzeczniczka.
Biorąc pod uwagę fakt, że podobne problemy pojawiają się w innych obszarach aktywności, takich jak udział dzieci z niepełnosprawnościami w wypoczynku letnim, Monika Horna-Cieślak apeluje o analizę problemu oraz podjęcie działań na rzecz upowszechniania dobrych praktyk i właściwego stosowania obowiązujących przepisów. - Wszyscy uczniowie powinni mieć możliwość uczestniczenia w organizowanych wydarzeniach na takich samych zasadach z poszanowaniem ich ograniczeń wynikających ze stanu zdrowia – podsumowuje Monika Horna-Cieślak, rzecznik praw dziecka.
Czy emerytowany nauczyciel może być opiekunem podczas wycieczki szkolnej? - sprawdź w LEX >
Potrzebne wyższe standardy opieki podczas dowozu uczniów
Ponadto 22 lipca br. rzeczniczka praw dziecka zwróciła uwagę minister edukacji na potrzebę przeanalizowania przepisów dotyczących opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami podczas dowozów do placówek edukacyjnych. W wystąpieniu wskazała na brak jednolitych standardów i kwalifikacji dla opiekunów, co zagraża bezpieczeństwu uczniów.
- Ze zgłoszeń wpływających do Biura Rzecznika Praw Dziecka wynika, że podczas realizacji dowozów niekiedy dochodzi do różnych niebezpiecznych sytuacji, w tym również takich, które zagrażają bezpieczeństwu dzieci. Chodzi zarówno o kwestie zdrowotne (np. ataki epilepsji), jak też np. agresywne zachowania dzieci względem siebie. Nie sposób uznać by dowozy realizowane były w sposób bezpieczny dla dzieci w przypadkach, gdy jedyną osobą dorosłą w pojeździe jest kierowca, liczba opiekunów jest nieadekwatna do liczby dzieci czy też osoby sprawujące opiekę nie posiadają wiedzy niezbędnej do sprawowania opieki nad dziećmi o określonym typie niepełnosprawności – opisuje rzeczniczka praw dziecka.
- Polska jest zobowiązana do zapewnienia uczniom z niepełnosprawnościami prawa do edukacji bez dyskryminacji i na zasadzie równości. Zapewnienie dojazdu takich uczniów do szkół jest realizacją tego prawa – tłumaczy autorka wystąpienia. Obowiązujące przepisy nakładają na gminy obowiązek zapewnienia opieki podczas dowozu uczniów z niepełnosprawnościami, jednak nie określają kwalifikacji osób pełniących tę funkcję. Zdaniem Moniki Horna-Cieślak, prowadzi to do dużych różnic w organizacji transportu i obniża poziom bezpieczeństwa dzieci, dlatego osoby sprawujące opiekę powinny posiadać odpowiednie przygotowanie, aby właściwie reagować w sytuacjach zagrożenia.
Wystąpienie odwołuje się również do raportu rzecznika praw obywatelskich, z którego wynika, że tylko część gmin zatrudnia odpowiednio przygotowanych opiekunów. Monika Horna-Cieślak, rzecznik praw dziecka apeluje o doprecyzowanie przepisów oraz wprowadzenie standardów, które zapewnią wszystkim uczniom z niepełnosprawnościami bezpieczny i profesjonalnie zorganizowany transport do szkoły.
Zapraszamy na szkolenie online w LEX: Zmiany w prawie oświatowym 2026/2027 - jakie nowe wyzwania i obowiązki czekają dyrektorów szkół? >
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
