Ostatni szkolny dzwonek. Po wakacjach zmiany w prawie

Reforma oświaty trwa – w szkołach pojawiła się edukacja zdrowotna i edukacja obywatelska, a nauczanie religii zredukowano do jednej godziny tygodniowo. Co czeka społeczność szkolną po wakacjach? Nowy system oceniania, uproszczona i spójna podstawa programowa, większy nacisk na zajęcia projektowe i mniejsze przeciążenie uczniów. To tylko część planów, jakie ma ministerstwo. Pod znakiem zapytania stoi jednak zakaz korzystania z telefonów przez uczniów.

Koniec roku szkolnego to dobry moment na podsumowanie tego, co działo się w ostatnich miesiącach w oświacie i tego, co nadejdzie we wrześniu. W trakcie kończącego się właśnie roku szkolnego wprowadzono do szkół dwa nowe przedmioty, zmieniono podejście do wychowania fizycznego, a przede wszystkim ograniczono lekcje religii do jednej godziny tygodniowo. Po raz pierwszy ferie odbyły się według nowego harmonogramu, a maturzyści mogli podejść do egzaminu pisemnego z języka ukraińskiego. Co przyniesie nowy rok szkolny? Ministerstwo Edukacji Narodowej zapowiada najbardziej rewolucyjne zmiany w szkole – zarówno dla uczniów, jak i dla nauczycieli. Jednocześnie wychodzi z założenia, że reforma zapewni lepsze przygotowanie do życia w zmieniającym się świecie – więcej zajęć praktycznych wpłynie na lepsze wykorzystanie zdobytej wiedzy. 

Reforma rozłożona na lata

Mimo że reforma "26. Kompas Jutra" wprowadzana jest stopniowo, a z zapowiedzi ministerstwa wynika, że kluczowe zmiany nastąpią od września bieżącego roku, to kończący się rok szkolny przyniósł już dwie istotne nowości. Po pierwsze, od 1 września 2025 r. w planach lekcji pojawiły się dwa nowe przedmioty: edukacja obywatelska, która zastąpiła historię i teraźniejszość, oraz edukacja zdrowotna w miejsce przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie. Edukacja obywatelska z założenia przygotowuje uczniów do świadomego i odpowiedzialnego zaangażowania obywatelskiego w społeczeństwie poprzez budowę i wzmacnianie postaw patriotycznych. Zadaniem edukacji zdrowotnej jest „kształtowanie kompetencji uczniów związanych z całożyciową dbałością o zdrowie oraz budowanie potencjału zdrowotnego własnego i otoczenia”.

Po drugie, w roku szkolnym 2025/2026 zmianie uległa podstawa programowa wychowania fizycznego. Nowy WF kładzie większy nacisk na rozwój umiejętności ruchowych uczniów, w szczególności zachęca do zróżnicowanych form aktywności fizycznej. MEN zaleciło więcej zajęć ruchowych na zewnątrz, na świeżym powietrzu, edukację w terenie oraz indywidualne aktywności dostosowane do możliwości uczniów. Dla klas początkowych szkół podstawowych wprowadzono obowiązek przeprowadzania testów sprawnościowych, dla starszych uczniów przewidziano przygotowanie do służb mundurowych poprzez fakultatywne lub obowiązkowe moduły z ćwiczeń sprawnościowych inspirowane rekrutacją do takich służb.

Ograniczenie katechezy i matura z języka ukraińskiego

Rok szkolny 2025/2026 to przede wszystkim jednak zmiana dotycząca ograniczenia lekcji religii i etyki. Po raz pierwszy zajęcia odbywały się w wymiarze jednej godziny tygodniowo, wyłącznie przed lub po obowiązkowych lekcjach celem lepszej organizacji planu dnia. Tym samym religia nie zniknęła z planów zajęć, ale liczba godzin nauczania została zmniejszona z dwóch do jednej. Przypomnijmy, że wokół zajęć katechezy pojawia się wiele kontrowersji – wątpliwości zgłaszał m.in. rzecznik praw obywatelskich. Jego zdaniem, zmniejszenie liczby godzin religii, niepoprzedzone działaniami dostosowawczymi i osłonowymi, mogło być niezgodne z zasadami ochrony pracy.

Czytaj więcej: RPO: Zmniejszenie liczby godzin religii to ryzyko utraty pracy katechetów

Nie obyło się bez zmian dla maturzystów – po raz pierwszy na maturze mógł zostać przeprowadzony egzamin pisemny z języka ukraińskiego jako języka obcego. Dotychczas egzamin z ukraińskiego przeprowadzany był tylko jako egzamin obowiązkowy dla maturzystów ze szkół i oddziałów dla mniejszości narodowej ukraińskiej. W tym roku mógł być zdawany przez wszystkich maturzystów. Na marginesie, w kończącym się roku szkolnym do klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego wpisano nowy zawód – technik gospodarki nieruchomościami.

Nowości zaszły także w kalendarzu roku szkolnego. Po raz pierwszy ferie zimowe były w trzech, a nie, jak dotychczas, w czterech terminach. Zgodnie z opublikowanym kalendarzem nadchodzącego roku szkolnego, zmiana dotycząca podziału terminów ferii zimowych pozostaje aktualna.

Czytaj: Jest już kalendarz roku szkolnego 2026/2027

Od nowego roku nowe priorytety w edukacji i dieta planetarna

Z początkiem września startuje kolejny etap reformy "26. Kompas Jutra", określany mianem najbardziej rewolucyjnego. Co zakłada? Przede wszystkim nową podstawę programową w przedszkolach, a także nowe ramowe plany nauczania w klasach 1 i 4 szkół podstawowych, gdzie uczniowie będą korzystać z nowych podręczników. Zgodnie z zapowiedziami, w następnych latach dzieci i młodzież z kolejnych klas będą stopniowo uczyć się według nowej podstawy programowej.

Kolejną istotną zmianą będzie wprowadzenie do planów zajęć czwartoklasistów przyrody w nowej formule, łączącej w sobie elementy biologii, geografii, chemii i fizyki. MEN stawia na eksperymenty, kontakt z naturą i prowadzenie własnych doświadczeń edukacyjnych. Równocześnie w tych samych klasach wprowadzone zostaną zajęcia praktyczno-techniczne, które zastąpią dotychczasowy przedmiot technika. Nowością w harmonogramach zajęć będzie również tydzień projektowy – mający rozwijać umiejętności praktyczne, interpersonalne i integrować wiedzę z różnych przedmiotów – fakultatywny w nadchodzącym roku szkolnym, a obowiązkowy od roku szkolnego 2027/2028.

Wrzesień to także czas na zmiany dotyczące szkolnictwa branżowego – technik cyberbezpieczeństwa, monter optoelektroniki, agroogrodnik, ogrodnik terenów zieleni, technik architektury krajobrazu i arborystyki to tylko kilka z jedenastu nowych zawodów szkolnictwa branżowego. Kształcenie w zawodzie florysta zostanie przeniesione ze szkoły policealnej do branżowej szkoły I stopnia, a z zawodów branży ogrodniczej wykreślony zostanie ogrodnik, technik ogrodnik oraz technik architektury krajobrazu.

Od 1 września br., zgodnie z informacjami przekazywanymi przez MEN, nowością w ocenianiu będzie tzw. ocena funkcjonalna ucznia. Podstawowe i obowiązkowe narzędzie diagnozowania potrzeb edukacyjnych ma skupiać się nie tylko na wynikach w nauce, ale obejmować codzienne funkcjonowanie ucznia. Nadchodzący etap reformy oświaty to także „mniej ekranów w przedszkolach”. W stosunku do najmłodszych tablety, komputery czy telewizory mają być używane tylko wtedy, kiedy nauczyciel uzna to za konieczne do nauki. Resort edukacji ogranicza w ten sposób czas spędzony przed ekranami i zapobiega niekorzystnym wpływom technologii na zdrowy rozwój dzieci.

Ponadto 1 września 2026 r. wchodzą w życie nowe przepisy dotyczące żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży, wprowadzające do jadłospisów przedszkolnych i szkolnych elementy diety planetarnej. Ograniczone stosowanie mięsa, cukru, zasada minimum jednego posiłku roślinnego w tygodniu oraz wegetariańskie posiłki alternatywne – zmiany wymuszają modyfikację dotychczasowych zasad planowania posiłków, organizacji pracy kuchni oraz komunikacji z rodzicami.

Czytaj więcej: Od 1 września 2026 r. jedzenie w szkołach ma być zdrowsze

Co jeszcze zapowiada resort?

W założeniach MEN od nowego roku szkolnego ma obowiązywać zakaz korzystania przez uczniów szkół podstawowych z telefonów komórkowych jako element szerszej, spójnej polityki edukacyjnej. Równolegle w szkołach mają zostać wzmocnione treści dotyczące higieny cyfrowej w środowisku nowych technologii i rozwój umiejętności odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji. W nadchodzącym roku szkolnym resort edukacji zapowiada również udostępnienie „eDziennika”, czyli systemu teleinformatycznego zawierającego usługę dziennika lekcyjnego w postaci elektronicznej – początkowo w formie pilotażu wybranym publicznym i niepublicznym szkołom podstawowym.

Czytaj więcej: eDziennik lekcyjny od roku szkolnego 2027/28, wcześniej pilotaż – jest projekt ustawy

W stosunku do kończącego się roku szkolnego przekształceniu ma ulec przedmiot edukacja zdrowotna – fakultatywny do tej pory, od 1 września br. ma być obowiązkowy dla uczniów klas IV-VIII szkół podstawowych oraz uczniów szkół ponadpodstawowych. MEN informuje, że przedmiotem realizowanym nieobowiązkowo będzie moduł edukacja zdrowotna – zdrowie seksualne.

Istotne zmiany od 1 września może wprowadzić ustawa o prawach i obowiązkach ucznia, która reguluje m.in. przeniesienie katalogu praw i obowiązków ucznia na poziom ustawowy, wprowadzenie katalogu działań wychowawczych i kar wraz z procedurami ich nakładania, wprowadzenie obowiązku powoływania rad szkół i placówek w szkolnictwie publicznym oraz utworzenie systemu ochrony praw uczniowskich (obejmującego Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, wojewódzkich rzeczników praw uczniowskich, fakultatywnych rzeczników na poziomie gmin i powiatów oraz w szkole).

Czytaj więcej: Ustawa o prawach i obowiązkach ucznia czeka na podpis prezydenta

Wszystkie wymienione propozycje ze strony Ministerstwa Edukacji są w dalszym ciągu procedowane, w związku z tym do 1 września wszystko jeszcze może się zmienić.

Brak edukacyjnej rewolucji dla nauczycieli

Nie można zapomnieć o sytuacji samych nauczycieli – rok szkolny 2025/2026 przyniósł likwidację sztywnych, cotygodniowych godzin dostępności, nazywanych potocznie „godzinami czarnkowymi” oraz skrócenie okresu zatrudnienia nauczycieli niemających stopnia awansu zawodowego – z dwóch lat szkolnych do jednego roku szkolnego na podstawie umowy o pracę na czas określony.

W ostatnim czasie zmianie uległa również wysokość odpraw emerytalnych dla nauczycieli w związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne oraz wprowadzono nowe świadczenie w postaci nagrody jubileuszowej za 45 lat pracy.

Czytaj też: Jubileusze za 45 lat pracy nauczycieli – nagroda, ale też źródło dyskryminacji

W najbliższej przyszłości MEN planuje usprawnienie, w tym przyspieszenie postępowań wyjaśniających oraz dyscyplinarnych prowadzonych wobec nauczycieli, zwiększając ich przejrzystość przy jednoczesnym wzmocnieniu gwarancji procesowych pedagogów. Na marginesie, w dalszym ciągu nierozwiązany pozostaje problem rozliczania godzin nadliczbowych nauczycieli.