Potrzebna jasna definicja szkoły najbliższej dla uczniów z niepełnosprawnościami

Rzeczniczka praw obywatelskich proponuje wprowadzenie do obowiązujących przepisów oświatowych jednolitego rozumienia pojęcia szkoły najbliższej. Problemy, z jakimi mierzą się rodzice uczniów z niepełnosprawnościami oraz wyzwania związane z realizacją dowozu po stronie gmin są nadal aktualne, a niedoprecyzowane przepisy powodują dodatkowe spory pomiędzy rodzicami a gminami. W opinii rzeczniczki, potrzebne są rozwiązania lepiej uwzględniające potrzeby rodziców oraz dzieci.

Sylwia Gregorczyk-Abram, rzeczniczka praw obywatelskich (RPO), wystąpiła do Ministerstwa Edukacji Narodowej, zwracając uwagę na kwestie dotyczące transportu uczniów niepełnosprawnych. Część wystąpienia została poświęcona przeprowadzonemu w 2024 r. badaniu społecznemu na temat organizacji transportu uczniów z niepełnosprawnościami do szkół (zleconemu z powodu licznych wniosków wpływających do rzeczniczki) i jego wynikom. W ramach badania przeanalizowano praktykę stosowania przepisów przez gminy, doświadczenia rodziców uczniów z niepełnosprawnościami, opiekunów towarzyszących uczniom podczas przewozu i przedsiębiorców realizujących usługi transportowe, a także wpływ przyjętych sposobów organizacji dowozu na sytuację uczniów i ich rodzin. 

- Wnioski, jakie płyną z badania, potwierdzają, że transport do placówki edukacyjnej nie jest wyłącznie zagadnieniem organizacyjnym, lecz stanowi jeden z warunków rzeczywistego korzystania z prawa do edukacji. Obowiązek zapewnienia bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu należy zatem postrzegać jako instrument wyrównywania szans edukacyjnych i usuwania barier. Sposób realizacji transportu powinien zatem uwzględniać indywidualne potrzeby ucznia, jego bezpieczeństwo i dobrostan – podkreśla rzeczniczka.

Przypomina jednocześnie, że obowiązkiem gminy jest zapewnienie uczniom z niepełnosprawnościami, objętych kształceniem specjalnym, bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu do najbliższej szkoły podstawowej, a uczniom z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym – także do najbliższej szkoły ponadpodstawowej, do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym uczeń kończy 21. rok życia (art. 39 ust. 1 pkt 4 ustawy – Prawo oświatowe).

Potrzebne zmiany ustawowe

W ocenie rzeczniczki, przy uwzględnieniu specyfiki analizowanych spraw oraz wyników przeprowadzonego badania, problem stanowią istotne różnice w sposobie interpretowania pojęcia szkoły najbliższej przez gminy i rodziców uczniów z niepełnosprawnościami. Przepisy posługują się pojęciem szkoły najbliższej nie określają jednak kryteriów, według których należy ustalać, która placówka spełnia ten warunek, ani podmiotu uprawnionego do rozstrzygnięcia tej kwestii. 

Część gmin przy ustalaniu szkoły najbliższej kieruje się przede wszystkim odległością placówki od miejsca zamieszkania ucznia i związanymi z nią kosztami dowozu. Brak jednoznacznej definicji skutkuje niejednolitą praktyką gmin, co stwarza ryzyko uzależnienia wsparcia od miejsca zamieszkania dziecka. Natomiast rodzice wskazują przede wszystkim na możliwość zapewnienia dziecku edukacji i wsparcia dostosowanych do jego potrzeb. - Rozbieżności te mogą prowadzić do odmowy zorganizowania bezpłatnego transportu i opieki albo zwrotu kosztów dowozu do szkoły odpowiednio przygotowanej do pracy z uczniem wyłącznie z tego względu, że jest ona położona dalej niż placówka wskazana przez gminę. Wątpliwości, co do statusu danej placówki są często rozstrzygane dopiero w wyrokach sądów wydawanych w długotrwałych postępowaniach sadowych. Taki stan rzeczy budzi zastrzeżenia z punktu widzenia celu przepisów regulujących obowiązek dowozu, którym jest zapewnienie uczniom z niepełnosprawnościami dostępu do edukacji dostosowanej do ich indywidualnych potrzeb – uzasadnia autorka wystąpienia.

W piśmie z 4 października br. RPO proponuje podjęcie prac legislacyjnych zmierzających do wprowadzenia do ustawy – Prawo oświatowe definicji pojęcia szkoły najbliższej. Wyjaśnia, że w przytoczonym raporcie zidentyfikowano przypadki bardzo wczesnego odbierania dzieci, wielogodzinnych przejazdów i konieczności opuszczania przez nie części lekcji lub terapii w celu dostosowania się do harmonogramu przewoźnika. Dlatego przy określaniu przesłanek pozwalających uznać daną placówkę za „najbliższą”, konieczne jest uwzględnienie nie tylko odległości od miejsca zamieszkania ucznia, lecz także warunków i sposobu organizacji dowozu. - Należy wziąć przy tym pod uwagę m.in. czas przejazdu, bezpieczeństwo podróży, wpływ transportu na zdrowie, samopoczucie i funkcjonowanie ucznia, ryzyko przeciążenia sensorycznego oraz możliwość uczestniczenia w lekcjach, terapiach i innych zajęciach. Nie bez znaczenia jest również wpływ przyjętych rozwiązań związanych z transportem na życie rodzinne ucznia – wskazuje rzeczniczka.

W opinii autorki wystąpienia, ocena, która z placówek jest w istocie tą najbliższą, powinna uwzględniać także m.in. rzeczywistą możliwość realizacji zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego oraz zatrudnienie w szkole wykwalifikowanej kadry.

Dobro dziecka a prawo do nauki

Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, za najbliższą szkołę może zostać uznana wyłącznie placówka, która jest w stanie zapewnić uczniowi kształcenie dostosowane do jego indywidualnych potrzeb i możliwości psychofizycznych. Szkoła położona bliżej miejsca zamieszkania dziecka, lecz w mniejszym stopniu odpowiadająca jego potrzebom, nie będzie szkołą najbliższą w rozumieniu ustawy – Prawo oświatowe. Na organie gminy spoczywa obowiązek wykazania, że istnieje placówka położona bliżej, która zapewni dziecku edukację zgodną z jego potrzebami i możliwościami. Jednocześnie prawo rodziców do wyboru szkoły nie przesądza o obowiązku zapewnienia przez gminę transportu do każdej wybranej przez nich placówki. Gmina może odmówić dowozu do szkoły położonej dalej, jeżeli wykaże, że placówka znajdująca się bliżej przynajmniej w równym stopniu odpowiada potrzebom dziecka i w pełni realizuje zalecenia wynikające z orzeczenia.

Sylwia Gregorczyk-Abram, rzeczniczka praw obywatelskich, dodała, że decyzja o wyborze dla dziecka szkoły zgodnie z potrzebami i wolą rodziców nie powinna oznaczać pozbawienia ich wsparcia. W związku z tym autorka wystąpienia zaproponowała również analizę możliwości częściowego zwrotu kosztów dowozu do szkoły wybranej przez rodziców, jeśli lepiej odpowiada ona potrzebom dziecka. W ocenie rzeczniczki, rozwiązanie takie pozwalałoby pogodzić prawo rodziców do wyboru szkoły najlepiej odpowiadającej potrzebom dziecka z koniecznością racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi. Takie zmiany pomogłyby także ograniczyć różnice w praktyce gmin i lepiej zagwarantować uczniom z niepełnosprawnościami równy dostęp do edukacji.