NIK: Uczniowie-uchodźcy z Ukrainy w ponad połowie polskich szkół

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę realizacji prawa do nauki dzieci uchodźczych z Ukrainy w polskich placówkach oświatowych. Zwróciła uwagę na działalność MEN, kuratoriów oświaty i samorządów oraz podsumowała łączne wydatki na edukację dzieci ukraińskich. W ocenie Izby, uczniom z Ukrainy zapewniono warunki prawne, organizacyjne i finansowe do realizacji ich prawa do nauki, a w żadnej z kontrolowanych szkół nie stwierdzono przypadku odmowy przyjęcia ucznia z Ukrainy do placówki szkolnej.

Istotą działań kontrolnych przeprowadzonych przez Najwyższą Izbę Kontroli była realizacja obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki dzieci ukraińskich w Polsce. Kontrolowano działalność Ministerstwa Edukacji Narodowej, wybranych kuratoriów oświaty, jednostek samorządu terytorialnego oraz szkół w latach 2022-2025. Przyczyny kontroli? NIK zwraca uwagę na sposób zapewnienia dzieciom uchodźczym prawa do nauki oraz skalę napływu dzieci z Ukrainy do polskiego systemu oświaty.

Kontrola została przeprowadzona równolegle z międzynarodowym audytem pod nazwą „Realizacja prawa do nauki dla dzieci ukraińskich w szkołach w krajach europejskich”. Celem audytu było sprawdzenie, czy prawo do nauki dzieci ukraińskich uchodźców jest prawidłowo realizowane w krajach przyjmujących, czyli w szczególności w szkołach na terenie Litwy, Polski, Słowacji, Czech oraz Hesji (kraju związkowego Republiki Federalnej Niemiec), a także poprzez możliwość kształcenia na odległość w Ukrainie.

Trend dla polskiej oświaty jest rosnący

Według danych Systemu Informacji Oświatowej na dzień 30 września 2021 r., czyli jeszcze przed wybuchem wojny na terenie Ukrainy, w polskich szkołach uczyło się prawie 73 tys. uczniów z Ukrainy. Skutkiem rosyjskiej agresji był gwałtowny wzrost liczby uczniów – na koniec września 2022 r. w polskim systemie oświaty uczyło się ponad 152 tys. dzieci z Ukrainy, a rok później – ponad 146,8 tys. Na skutek wprowadzenia obowiązkowej edukacji wobec uczniów z Ukrainy od 1 września 2024 r., obowiązek szkolny lub nauki spełniało 160,2 tys. uczniów. W kolejnych latach uczniowie z Ukrainy stanowili odpowiednio 3,9 proc., 3,6 proc. i 3,8 proc. wszystkich uczniów w Polsce.

Kontrolerzy NIK ustalili jednak, że początkowo państwo nie dysponowało pełnymi i spójnymi danymi dotyczącymi liczby dzieci ukraińskich realizujących obowiązek szkolny i obowiązek nauki zdalnie w ukraińskim systemie oświaty. Istotna zmiana nastąpiła po 1 września 2024 r., kiedy dzieci ukraińskie zostały zobowiązane do realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki w polskim systemie oświaty. Jednocześnie powiązano prawo do świadczenia wychowawczego 800+ z realizacją obowiązku szkolnego i nauki – czytamy w opracowaniu NIK.

Izba dodaje, że wprowadzenie opisanych rozwiązań skutkowało zwiększeniem o ok. 13 tys. liczby uczniów z Ukrainy w polskich placówkach oświatowych. Zwiększeniu uległa również liczba szkół, w których uczniowie-uchodźcy z Ukrainy spełniali obowiązek szkolny – z 8194 w 2021 r. do 13 162 w 2026 r.

Pozytywna ocena MEN i wsparcie JST

NIK pozytywnie ocenia działalność ministra właściwego ds. oświaty i wychowania. W szczególności chodzi o zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych, niezbędnych do realizacji prawa do nauki przez dzieci z Ukrainy już po wybuchu wojny. Na uwagę zasługuje również fakt powołania przez ministra Zespołu ds. Integracji Edukacyjnej Dzieci będących Obywatelami Ukrainy, który m.in. zainicjował opracowanie rządowego programu wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z Ukrainy „Przyjazna szkoła” w latach 2025-2027.

Ponadto NIK wskazała, że celem realizacji dodatkowych zadań oświatowych związanych z edukacją dzieci z Ukrainy, jednostki samorządu terytorialnego otrzymywały środki z Funduszu Pomocy. W okresie od 2022 r. do 2024 r. dzieci uchodźcze otrzymywały pomoc materialną w formie stypendium szkolnego, zasiłku szkolnego, środków na zakup podręczników, materiałów edukacyjnych i ćwiczeniowych. Poza tym każdy samorząd poddany kontroli organizował dowożenie uczniów z Ukrainy do szkoły. Najwyższa Izba Kontroli podsumowała, że łączne wydatki na edukację dzieci ukraińskich od 2022 r. do 31 marca 2025 r. wyniosły ponad 7,8 mld zł. 

Izba przypomniała, że napływ ludności z Ukrainy i związana z tym nagła potrzeba objęcia nauką dzieci i młodzieży z Ukrainy wpłynęły na wprowadzenie dodatkowych rozwiązań systemowych. Wyrażano zgodę na tworzenie w szkołach dla uczniów z Ukrainy oddziałów przygotowawczych, organizację dodatkowych bezpłatnych zajęć z języka polskiego, a także zwiększenie limitów liczebności oddziałów szkolnych. - W celu integracji tych uczniów ze środowiskiem szkolnym zapewniono im pomoc ze strony osób władających językiem ukraińskim oraz asystentów międzykulturowych. Szkoły organizowały ponadto dodatkowe wsparcie psychologiczno-pedagogiczne, zajęcia integracyjne oraz działania wspierające adaptację uczniów z doświadczeniem migracyjnym – czytamy w raporcie. NIK zwróciła uwagę, że w żadnej z kontrolowanych szkół nie stwierdzono przypadku odmowy przyjęcia ucznia-uchodźcy z Ukrainy do szkoły.

Potrzeba doskonalenia zawodowego w pracy z uczniami cudzoziemcami

System nauczania dzieci uchodźczych z Ukrainy spotkał się również z problemami organizacyjnymi. Najwyższa Izba Kontroli wyjaśniła, że w części skontrolowanych szkół nie przestrzegano trybu kwalifikowania uczniów z Ukrainy do oddziałów szkolnych, nieprawidłowo realizowano dodatkowe zajęcia z języka polskiego poprzez niezachowanie wymaganego tygodniowego wymiaru tych zajęć oraz nieprawidłowo organizowano naukę w oddziałach przygotowawczych.

- W ocenie Izby konieczne jest dalsze doskonalenie mechanizmów monitorowania przez Ministra Edukacji Narodowej realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki przez uczniów-uchodźców z Ukrainy, a także ich potrzeb edukacyjnych w zakresie pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz nauczania języka polskiego – czytamy w podsumowaniu. W ocenie NIK, nagły wzrost liczby uczniów z Ukrainy w polskich szkołach wpływa na potrzebę wspomagania nauczycieli w ich doskonaleniu zawodowym w pracy z uczniami cudzoziemcami – zarówno przez samorządy, jak również przez dyrektorów szkół. Izba wnioskuje do dyrektorów szkół i organów prowadzących o wspomaganie nauczycieli poprzez organizację narad i szkoleń wewnątrzszkolnych poświęconych problematyce uczniów cudzoziemców, a także o kierowanie nauczycieli na szkolenia w zakresie nauczania języka polskiego jako języka obcego.