System ewaluacji jakości działalności naukowej na nowych zasadach – jest projekt

W wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów został opublikowany projekt nowelizacji ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zakłada poprawę aktualnie stosowanego systemu ewaluacji jakości działalności naukowej poprzez wdrożenie nowego modelu oceny. Planowanym terminem przyjęcia projektu jest III kwartał br.

Projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce został opublikowany w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów. Jak wyjaśnia ministerstwo, celem projektowanej ustawy jest wprowadzenie zmian, które umożliwią wdrożenie nowego modelu oceny składającej się z dwóch filarów – ewaluacji w dyscyplinach oraz oceny potencjału w zakresie nauki i kształcenia jako oceny eksperckiej, a także powiązanie tej ostatniej oraz minimum kadrowego z niektórymi uprawnieniami niektórych podmiotów. Nowelizacja ustawy wynika z wprowadzonych założeń nowego modelu oceny działalności naukowej, który jest jednym z priorytetów polityki Rady Ministrów w Obszarze 3 „Sprawne państwo i wysoka jakość usług publicznych”.

Potrzeba modyfikacji obowiązującego modelu

W uzasadnieniu do projektu czytamy, że do ministerstwa wpływały uwagi i postulaty dotyczące dotychczas stosowanego systemu ewaluacji jakości działalności naukowej. Proponowano wprowadzenie dodatkowego warunku uzyskania uprawnienia do nadawania stopni naukowych i stopni w zakresie sztuki (dotyczącego zatrudniania odpowiedniej liczby osób posiadających stopień naukowy doktora habilitowanego lub tytuł profesora), zmianę warunku, od którego zależy objęcie ewaluacją, a także zmianę koncepcji raportowania publikacji naukowych z udziałami cząstkowymi w ramach wypełnianych tzw. slotów. Ponadto MNiSW odbierało sygnały o zwiększenie udziału przychodów z działalności naukowej w procesie ewaluacji, zmniejszenie liczby ocenianych osiągnięć naukowych, tak aby w działalności naukowej skupiać się bardziej na jakości niż na liczbie publikacji naukowych, stworzenie mechanizmów przeciwdziałania nieetycznym zachowaniom w nauce i niewłaściwym praktykom publikacyjnym oraz uwzględnienie w ocenie działalności naukowej popularyzacji osiągnięć naukowych lub artystycznych.

- Powyższe postulaty ujawniają kluczowe niedoskonałości obowiązującego modelu ewaluacji. Model ten koncentruje się przede wszystkim na liczbie i punktacji publikacji naukowych, przez co w ograniczonym stopniu odzwierciedla faktyczny potencjał badawczy podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki oraz ich wpływ na rozwój nauki i życia społeczno-gospodarczego – podkreśla ministerstwo w uzasadnieniu projektu. Jednocześnie informuje, że zgłaszane uwagi zostały uwzględnione podczas prac Zespołu do spraw opracowania założeń do nowego modelu ewaluacji jakości działalności naukowej, w których wzięło udział 31 ekspertek i ekspertów z różnych dziedzin nauki i sztuki, będących reprezentantami instytucji oraz gremiów przedstawicielskich środowiska szkolnictwa wyższego i nauki. Zespół zapoznał się z postulatami m.in. Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polskiej Akademii Nauk, a także Konferencji Rektorów Polskich Uczelni Technicznych.

Projektowane rozwiązania

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zakłada, że kluczowym założeniem projektowanej ustawy jest oparcie nowego modelu oceny działalności naukowej na dwóch filarach: ewaluacji przeprowadzanej dla dyscyplin i ocenie potencjału. W pierwszym filarze proponuje się zachować dotychczasowe kryteria oceny. Dla oceny potencjału proponuje się natomiast następujące kryteria:

• możliwość rozwoju podmiotu w zakresie działalności naukowej,
• aktywność podmiotu związana z tworzeniem przyjaznego i zrównoważonego środowiska pracy naukowej,
• upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym przez różne formy kształcenia.

- Wprowadzenie tych kryteriów pozwoli na kompleksową ocenę podmiotu, zarówno w odniesieniu do dyscyplin, jak i funkcjonowania całości instytucji w zakresie prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych lub twórczości artystycznej oraz zdolności do długofalowego rozwoju działalności naukowej, niekoncentrującą się – tak jak jest to obecnie – przede wszystkim na liczbie i jakości publikacji naukowych – uzasadnia ministerstwo.

Ponadto MNiSW proponuje w przypadku pierwszego filaru utrzymanie dotychczasowych kategorii naukowych A+, A, B+, B i C (gdzie kategoria A+ jest kategorią najwyższą, a kategoria C – najniższą) oraz wynikających z nich uprawnień. Z kolei w ocenie potencjału proponuje wprowadzenie oceny wyróżniającej, pozytywnej i negatywnej. Wynik oceny potencjału będzie miał wpływ na możliwość tworzenia studiów na kierunku przyporządkowanym do dyscypliny albo dyscypliny wiodącej, a także na możliwość udziału w inicjatywach doskonałości – IDUB i RID.

„W zakresie dotyczącym IDUB, wychodząc naprzeciw postulatom środowiska naukowego, w projektowanej ustawie proponuje się, począwszy od 2033 r., zwiększenie maksymalnej liczby uczelni, które mogą uzyskać status laureata programu z 10 do 12. Ponadto, biorąc pod uwagę prognozy kosztochłonności planowanego rozszerzenia, proponuje się zmianę wartości progowej finansowania w IDUB z 10 do 8 proc. subwencji. Jednocześnie przewiduje się wydłużenie okresu finansowania dla laureatów IDUB z 6 do 8 lat.” – objaśnia ministerstwo.

Rady naukowe dyscyplin i zmiany w KEN

W uzasadnieniu do projektowanej ustawy ministerstwo zwraca również uwagę na włączenie do katalogu zadań uczelni popularyzacji nauki oraz przeciwdziałania dezinformacji naukowej czy wprowadzenie obowiązku uchwalenia przez senaty uczelni kodeksu etyki wspólnoty akademickiej dostosowanego do rodzaju uczelni i specyfiki jej działalności.

Nowy model oceny działalności naukowej wprowadza także możliwość złożenia przez podmiot wniosku o rezygnację z przystąpienia do ewaluacji w wybranej dyscyplinie albo w wybranych dyscyplinach, zmniejszenie liczby zatrudnionych pracowników prowadzących w ramach czasu pracy aktywność naukową w danej dyscyplinie, wskazanie Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on jako miejsca raportowania osiągnięć będących podstawą ewaluacji, a także wydłużenie okresu objętego ewaluacją z 4 do 5 lat.

W opinii resortu nauki i szkolnictwa wyższego, nowością będzie utworzenie w uczelniach rad naukowych dyscyplin, które będą organami podejmującymi uchwały o nadaniu stopnia w dyscyplinie. Projekt przewiduje, że rada naukowa dyscypliny powinna liczyć co najmniej 10 osób, a zasady i tryb funkcjonowania oraz ewentualne inne zadania rady będzie określał statut uczelni. Przepisy dotyczące powołania rad naukowych dyscyplin miałyby wejść w życie z dniem 1 stycznia 2031 r., kiedy to rozpocznie się kolejny okres objęty ewaluacją.

- Wprowadzono także szereg zmian dotyczących Komisji Ewaluacji Nauki. Aktualnie minister powołuje w skład KEN 7 osób z doświadczeniem w zakresie polityki naukowej, a po zmianach przewidzianych w projektowanej ustawie, liczba tych osób zostanie obniżona do 4, a w to miejsce będą powoływane 3 osoby z doświadczeniem w zakresie komercjalizacji i transferu osiągnięć naukowych do gospodarki. Kolejna zmiana polega na zsynchronizowaniu kadencji KEN z okresem objętym oceną działalności naukowej przez wydłużenie tej kadencji do 5 lat. Projektowana ustawa przewiduje też wyłączenie ujawniania danych osobowych ekspertów uczestniczących w pracach KEN, co ma na celu wyraźnego rozgraniczenia informacji podlegających ujawnieniu ze względu na potrzebę społecznej kontroli od danych należących do sfery prywatności ekspertów KEN – czytamy w uzasadnieniu.