(Pełny tekst niniejszej opinii jest dostępny w wersji angielskiej, francuskiej i niemieckiej na stronie internetowej EIOD www.edps.europa.eu)(2018/C 233/06)
(Dz.U.UE C z dnia 4 lipca 2018 r.)
Digitalizacja społeczeństwa i gospodarki ma mieszany wpływ na zaangażowanie obywateli w proces podejmowania decyzji oraz na bariery w zaangażowaniu społeczeństwa w procesy demokratyczne.
Analizy dużych zbiorów danych i systemy sztucznej inteligencji umożliwiły gromadzenie, łączenie, analizowanie i przechowywanie w nieskończoność ogromnych ilości danych. W ciągu ostatnich dwudziestu lat pojawił się dominujący model biznesowy dla większości usług internetowych, który polega na śledzeniu ludzi online i gromadzeniu danych na temat ich charakteru, zdrowia, relacji oraz myśli i opinii, mający na celu generowanie przychodów z reklam cyfrowych. Te rynki cyfrowe skupiły się wokół kilku przedsiębiorstw, które działają jako skuteczni strażnicy internetu i mają wyższe wartości kapitalizacji rynkowej skorygowane wskaźnikiem inflacji niż jakiekolwiek inne przedsiębiorstwa w historii.
Ten cyfrowy ekosystem połączył ludzi na całym świecie - ponad 50 % populacji ma dostęp do internetu, choć pod względem geograficznym, bogactwa i płci jest on bardzo nierównomierny. Początkowy optymizm co do potencjału narzędzia internetowego i mediów społecznościowych w zakresie zaangażowania obywatelskiego ustąpił miejsca obawie, że ludźmi się manipuluje, po pierwsze poprzez ciągłe zbieranie często prywatnych informacji o nich, po drugie poprzez kontrolę nad informacjami, które widzą online, w zależności od kategorii, w jakiej są umieszczani. Wirusowe oburzenie w przypadku wielu usług opartych na algorytmach jest kluczowym czynnikiem wartości, ponieważ produkty i aplikacje są zaprojektowane w taki sposób, aby zmaksymalizować uwagę i uzależnienie. Połączenie, przynajmniej w obecnym modelu, doprowadziło do podziału.
Wynikająca z tego debata koncentrowała się wokół wprowadzających w błąd, fałszywych lub szkalujących informacji ("treści") podawanych ludziom z zamiarem wywarcia wpływu na dyskurs polityczny i wybory; zjawisko to określa się mianem "fałszywych informacji" lub "internetowej dezinformacji". Rozwiązania skupiły się na środkach zapewniających przejrzystość, ujawniając źródło informacji, a jednocześnie zaniedbując rozliczalność w ekosystemie tych podmiotów, które czerpią korzyści ze szkodliwych zachowań. Tymczasem koncentracja na rynku i wzrost dominacji platform stanowią nowe zagrożenie dla pluralizmu mediów. Zdaniem EIOD ten kryzys zaufania do ekosystemu cyfrowego ilustruje wzajemną zależność prywatności i wolności wypowiedzi. Zmniejszenie przestrzeni prywatnej dostępnej dla ludzi, będące wynikiem nieuniknionego nadzoru ze strony przedsiębiorstw i rządów, ma zniechęcający wpływ na zdolność i gotowość ludzi do swobodnego wyrażania siebie i nawiązywania relacji, w tym w sferze obywatelskiej, która jest tak istotna dla zdrowia demokracji. Niniejsza opinia dotyczy zatem sposobu wykorzystywania danych osobowych w celu mikroukierunkowania na osoby i grupy określonych treści, przedmiotowych podstawowych praw i wartości oraz odpowiednich przepisów prawnych służących łagodzeniu zagrożeń.
EIOD od kilku lat opowiada się za ściślejszą współpracą między organami ochrony danych a innymi organami regulacyjnymi w celu ochrony praw i interesów osób fizycznych w społeczeństwie cyfrowym, dlatego w 2017 r. uruchomiliśmy cyfrowy system wymiany informacji. Biorąc pod uwagę obawy, że kampanie polityczne mogą wykorzystywać przestrzeń cyfrową w celu obejścia obowiązujących przepisów 1 , uważamy, że nadszedł czas, aby rozszerzyć tę współpracę na regulatorów wyborczych i audiowizualnych.
Sporządzono w Brukseli dnia 19 marca 2018 r. | Giovanni BUTTARELLI |
| Europejski Inspektor Ochrony Danych |
6 Zgodnie z art. 57 ust. 1 lit. d) ogólnego rozporządzenia o ochronie danych "każdy organ nadzorczy na swoim terytorium [...] upowszechnia wśród administratorów i podmiotów przetwarzających wiedzę o obowiązkach spoczywających na nich na mocy niniejszego rozporządzenia".
7 Zob. Leading by Example: The EDPS Strategy 2015-2019 (Dawanie przykładu: Strategia EIOD na lata 2015-2019), s. 17. Naszym zdaniem "duże zbiory danych" odnoszą się do praktyki łączenia ogromnych ilości informacji pochodzących z różnych źródeł i analizowania ich, często przy użyciu samouczących się algorytmów w celu podejmowania decyzji. Jedna z największych wartości dużych zbiorów danych dla przedsiębiorstw i rządów pochodzi z monitorowania zachowań ludzkich, zarówno zbiorowych, jak i indywidualnych, i ma potencjał do przewidywania; Opinia EIOD 4/2015, "W kierunku nowej etyki cyfrowej: dane, godność i technologia", 11.9.2015, s. 6.
8 Profile wykorzystywane w celu przewidywania zachowania ludzi stwarzają ryzyko stygmatyzacji, wzmocnienia istniejących stereotypów, segregacji społecznej i kulturowej oraz wyłączenia społecznego, a tego rodzaju "zbiorowa inteligencja" podważa indywidualne wybory i równość szans. Podobne "bańki filtrów" oraz "osobiste przestrzenie odbicia echa" mogłyby doprowadzić do stłamszenia kreatywności, innowacyjności oraz wolności wypowiedzi i zrzeszania się, które umożliwiły wcześniej rozkwit cyfrowych technologii; Opinia EIOD 4/2015, s. 13 (źródła pominięto).
9 Opinia EIOD 7/2015 "Sprostanie wyzwaniom związanym z dużymi zbiorami danych", s. 9.
10 Raport grupy doradczej ds. etyki EIOD, styczeń 2018, s. 28.
11 Zob. np. The Economist, How the World Was Trolled (4-10 listopada 2017), tom 425, nr 9065, s. 21-24.
13 W jednym z eksperymentów użytkownicy platform społecznościowych zostali poinformowani o tym, jak ich znajomi powiedzieli, że głosowali, co spowodowało statystycznie istotny wzrost liczby osób (0,14 % ludności w wieku uprawniającym do głosowania, czyli około 340 000 wyborców) głosujących w kongresowych śródokresowych wyborach w 2010 r.; H. Allcott i M. Gentzkow, Social Media and Fake News in the 2016 Election (wiosna 2017), Stanford University, Journal of Economic Perspectives, tom 31, nr 2, s. 211-236, s. 219). W innym badaniu naukowcy twierdzili, że różnice w wynikach wyszukiwania Google były w stanie zmienić preferencje wyborcze niezdecydowanych wyborców o 20 %; Zuiderveen Borgesius, F. & Trilling, D. & Möller, J. & Bodó, B. & de Vreese, C. & Helberger, N. (2016). Should we worry about filter bubbles?. Internet Policy Review, 5(1). DOI: 10.14763/2016.1.401, s. 9.
14 Motyw 4 preambuły rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE, zwanego dalej ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych.
15 Jak stwierdził Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Orlovskaya Iskra przeciwko Rosji: "Wolne wybory i wolność wypowiedzi, zwłaszcza wolność debaty politycznej, razem stanowią podstawę każdego systemu demokratycznego. Te dwa prawa są ze sobą powiązane i wzajemnie się wzmacniają: na przykład wolność wypowiedzi jest jednym z »warunków« niezbędnych do »zapewnienia swobody wyrażania opinii przez obywateli przy wyborze władzy ustawodawczej«. Z tego względu w okresie poprzedzającym wybory szczególnie ważne jest, aby umożliwić swobodny przepływ wszelkiego rodzaju opinii i informacji. W kontekście debat wyborczych szczególne znaczenie ma niezakłócone korzystanie przez kandydatów z wolności słowa" (w tekście pominięto źródła), pkt 110. http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-171525. 16 2014 - wstępna opinia "Prywatność i konkurencyjność w erze dużych zbiorów danych"; 2015 - opinia 4/2015 "W kierunku nowej etyki cyfrowej: dane, godność i technologia"; 2015 - opinia 7/2015 "Sprostanie wyzwaniom związanym z dużymi zbiorami danych: wezwanie do zapewnienia przejrzystości, kontroli użytkownika i ochrony danych już w fazie projektowania, a także rozliczalności"; 2016 - opinia 8/2016 EIOD w sprawie spójnego egzekwowania praw podstawowych w erze dużych zbiorów danych.
