Reforma Polskiej Akademii Nauk coraz bliżej

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zapowiada kompleksową reformę zmieniającą w znaczący sposób funkcjonowanie Polskiej Akademii Nauk. Według resortu nowelizacja stanowi kolejny etap zmian, wzmacniający pozycję pracowników PAN oraz tworzący bardziej przejrzyste i efektywne zasady funkcjonowania Akademii. Projekt czeka na przyjęcie przez Radę Ministrów i dalszy ciąg procesu legislacyjnego.

- Przyjęcie przez Stały Komitet Rady Ministrów projektu nowelizacji ustawy o Polskiej Akademii Nauk to istotny krok na rzecz poprawy warunków pracy w PAN oraz dalszego wzmacniania potencjału polskiej nauki – podkreśla resort nauki i szkolnictwa wyższego. Przygotowane regulacje stanowią kompleksową reformę zmieniającą w znaczący sposób funkcjonowanie Akademii. To efekt szeroko zakrojonych prac analitycznych, konsultacyjnych i środowiskowych, prowadzonych z udziałem prezesa PAN, przedstawicieli instytutów naukowych PAN oraz organizacji związkowych.

- Celem nowelizacji jest stworzenie nowoczesnych, przejrzystych i funkcjonalnych ram prawnych dla działania PAN jako instytucji naukowej o strategicznym znaczeniu dla rozwoju nauki, innowacji i polityki publicznej w Polsce – informuje ministerstwo.

Zmian będzie sporo 

- Projekt ustawy odpowiada na zidentyfikowane problemy strukturalne, organizacyjne i systemowe, proponując zestaw narzędzi interwencji legislacyjnej, które mają na celu: usprawnienie struktury organizacyjnej i zarządczej PAN, reformę korporacji uczonych, ujednolicenie i modernizację zasad zatrudnienia, wzmocnienie systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej i unifikację kwestii pracowniczych w jednostkach PAN – tłumaczy resort.

Projekt wprowadza dla pracowników PAN obowiązkową nagrodę roczną („trzynastkę”) w wysokości 8,5 proc. rocznego wynagrodzenia. To jedna z kluczowych i długo oczekiwanych zmian dla najliczniejszej grupy zatrudnionych, wypracowana w toku negocjacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z Ministerstwem Finansów.

Innym proponowanym rozwiązaniem jest utworzenie w instytutach PAN funduszu nagród w wysokości od 8,5 do 10 proc. planowanych wynagrodzeń. Resort wyjaśnia, że fakultatywne zwiększenie środków funduszu ponad stawkę 8,5 proc. będzie mogło zostać przeznaczone na dodatkowe nagrody przyznawane przez dyrektorów instytutów. Zmiany mają wejść w życie w 2027 r., a ich finansowanie ma zapewnić ministerstwo. - To kompromisowe rozwiązanie, które odpowiada na postulaty środowiska naukowego i wzmacnia stabilność zatrudnienia w PAN – dodaje resort.

Projekt przewiduje również wiele innych kluczowych zmian usprawniających funkcjonowanie i zarządzanie PAN poprzez doprecyzowanie zadań akademii i kompetencji jej jednostek do realizacji zadań.

Nowelizacja wprowadza uproszczenie struktury wewnętrznej korporacji uczonych Akademii. Pozostawiono wydziały i oddziały, a zlikwidowano rady kuratorów. Ponadto uproszczono struktury członkostwa w PAN i ujednolicono status członków krajowych z uwzględnieniem wyczekiwanego od kilkunastu lat podniesienia wynagrodzenia członków Akademii. Ministerstwo proponuje wzmocnienie reprezentacji instytutów naukowych poprzez utworzenie Zgromadzenia Dyrektorów Instytutów Naukowych oraz zapewnienie jego przedstawicielom udziału w pracach Prezydium PAN, a także włączenie dyrektorów instytutów do struktur oddziałów PAN i zagwarantowanie ich obecności podczas Zgromadzenia Ogólnego. W innych zaproponowanych regulacjach wzmocniono rolę Akademii Młodych Uczonych i zwiększono jej samodzielność organizacyjną, powołano Rady Samorządu Doktorantów Instytutów Akademii, a także wprowadzono możliwość udzielania przez Akademię zwrotnej pomocy finansowej instytutom PAN.

Kwestie pracownicze "na plus"

Wśród innych rozwiązań wymienia się m.in. podniesienie rangi Rady Języka Polskiego poprzez wskazanie jej bezpośrednio w ustawie, a także umożliwienie fakultatywnego stosowania żeńskich form nazw stanowisk w strukturach PAN. Zwiększono otwartość i reprezentatywność komitetów naukowych PAN (oraz doprecyzowano zasady ich funkcjonowania) oraz reprezentatywność i przejrzystość działania rad naukowych poprzez wzmocnienie głosu środowisk pracowniczych i doktoranckich, a także umiędzynarodowienie doradztwa strategicznego w instytutach PAN. Uregulowano także tworzenie spółek kapitałowych do zarządzania infrastrukturą badawczą oraz wprowadzono możliwość tworzenia spółek celowych do komercjalizacji wyników badań.

Ministerstwo chce też uporządkować zasady zatrudniania i oceniania pracowników naukowych. Chodzi też o likwidację mianowania. W zamian pojawi się pełne przejście na umowy o pracę w zatrudnianiu pracowników naukowych z zachowaniem nabytych praw pracowniczych. 

Nowelizacja przewiduje także rozszerzenie i uelastycznienie katalogu stanowisk badawczo-technicznych, a także wprowadzenie możliwości zatrudniania na stanowisku profesora instytutu osób z wybitnym dorobkiem naukowym posiadających co najmniej stopień doktora.