Przewrót kopernikański - rząd planuje powołanie nowej instytucji

Resort nauki planuje utworzenie Międzynarodowej Akademii Kopernikańskiej. Zajmie się m.in. wspieraniem badań naukowych oraz prowadzeniem programów stypendialnych. Nowa instytucja według projektu ustawy ma zacząć funkcjonować już w przyszłym roku. Jej elementem ma być też elitarna uczelnia prowadząca kształcenie w kilku ośrodkach akademickich.

Ministerstwo pracuje nad projektem ustawy o Narodowym Programie Kopernikańskim, zakłada ona powołanie nowej instytucji - Międzynarodowej Akademii Kopernikańskiej. W ten sposób resort planuje uczcić urodziny Mikołaja Kopernika. Projekt ma być częścią Nowego Ładu. W środowisku naukowym pojawiły się opinie, że przy okazji może chodzić o likwidację lub istotne przekształcenie Polskiej Akademii Nauk. 

Komitet Nauk Prawnych PAN krytykuje ministra za ingerencję w listę czasopism>>

Minister Czarnek dementuje

Minister edukacji i nauki Przemysław Czarnek w rozmowie z portalem TVP Info powiedział, że te doniesienia to "bzdura".
- W ministerstwie nie trwają żadne prace dotyczące likwidacji Polskiej Akademii Nauk. Nie wiem, na jakiej podstawie pan prezes Duszyński wyciąga wnioski, jakoby Polska Akademia Nauk była zagrożona, a ja miałbym ją likwidować. Takie autolęki pana prezesa są dość dziwne - powiedział Czarnek.

Przyznał jednocześnie, że o Narodowym Programie Kopernikańskim mowa jest od dłuższego czasu. - Przygotowujemy taki hołd na 550. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika. Ale nad szczegółami jeszcze pracujemy - kiedy będą gotowe ostateczne rozwiązania, będziemy je konsultować i podawać do publicznej wiadomości"– podkreślił.

Zdaniem Czarnka, jeśli prezes PAN ma wątpliwości, to: "mógłby zgłosić je do ministerstwa", a nie "pisać o sprawach, które kompletnie nie mają nic wspólnego z rzeczywistością".

Pomnik trwalszy niż ze spiżu

Projekt zaczyna się od preambuły, w której wnioskodawcy deklarują, że: "Narodowy Program Kopernikański stanie się najwspanialszym pomnikiem, jaki nasze pokolenie może - wyrażając swoją wdzięczność - wznieść dzisiaj na cześć Mikołaja Kopernika"

- Myślą przewodnią proponowanego przedsięwzięcia, jest stworzenie sieci efektywnych instytucji naukowych. Dzięki świeżości, kreatywności, innowacyjności oraz zaangażowaniu międzynarodowych autorytetów, staną się one ośrodkiem o znaczącym prestiżu naukowym, a jednocześnie będą silnie oddziaływały w skali globalnej - podkreślają wnioskodawcy.

Realizowany przez Akademię Narodowy Program Kopernikański ma obejmować:

1. przyznawanie Nagród Kopernikańskich;
2. nadzorowanie i wspieranie Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika;
3. wspieranie rozwoju młodych naukowców poprzez program Stypendiów Kopernikańskich;
4. wspieranie badań naukowych poprzez Centrum Badawcze Mikołaja Kopernika oraz Granty Mikołaja Kopernika;
5. realizację Programu Ambasadorów Międzynarodowej Akademii Kopernikańskiej;
6. współpracę z Polskim Instytutem Naukowo-Kulturalnym.

Sama Akademia ma być instytucją nadzorowaną przez resort nauki, który będzie mógł zakwestionować każdą uchwałę niezwiązaną z badaniami naukowymi.

Członkowie powoływanie przez prezydenta

Członków Akademii ma powoływać prezydent. Konieczne będzie wcześniejsze uzyskanie rekomendacji dwóch członków izby. Akademia ma się składać z sześciu izb:

1. Astronomii i Nauk Matematyczno-Przyrodniczych,
2. Nauk Medycznych,
3. Nauk Ekonomicznych i Zarządzania,
4. Filozofii i Teologii,
5. Nauk Prawnych,
6. Laureatów Nagród Kopernikańskich.

Za rok nowa uczelnia

Od 22 października 2022 r. działać ma też nowa szkoła - Szkoła Główna im. Mikołaja Kopernika, która ma być uczelnią publiczną. W ramach Szkoły funkcjonować będą:

1. Kolegium Astronomii i Nauk Przyrodniczych w Toruniu
2. Kolegium Nauk Medycznych w Olsztynie,
3. Kolegium Nauk Ekonomicznych i Zarządzania w Poznaniu,
4. Kolegium Filozofii i Teologii w Krakowie,
5. Kolegium Nauk Prawnych w Lublinie
6. Krajowa Szkoła Administracji Publicznej im. Lecha Kaczyńskiego.

Słuchacze szkoły będą wyłaniani w drodze postępowania rekrutacyjnego spośród osób, które nie ukończyły 24 lat. Od 2022 r. przyznawana ma być też Nagroda Kopernikańska - za wybitne osiągnięcia naukowe o przełomowym znaczeniu oraz zasięgu międzynarodowym. Wynosić będzie równowartość 150.000 dolarów. Kandydatów  do  Nagrody  mogą  zgłaszać:  Prezes  Rady  Ministrów,  minister  właściwy do spraw nauki i szkolnictwa wyższego, Izba Akademii, grupa dziesięciu członków Akademii lub indywidualnie każdy z Laureatów Nagród Kopernikańskich. Laureata wyłoni prezydium.

Tworzenie równoległych instytucji

Według dr. hab. Grzegorza Krawca z Akademii  choć z projektu nie wynika, że nowa instytucja zastąpi Polską Akademię Nauk, to jest to przykład na tworzenie przez obecnie rządzących instytucji „równoległych”, czyli takich, które są tworzone obok już wcześniej istniejących.

- Pewnych instytucji nie da się tak łatwo zlikwidować, w związku z tym tworzy się inne instytucje, które kopiują kompetencje instytucji pierwotnej. Jako przykład podać można Radę Mediów Narodowych, która działa obok konstytucyjnej Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, a także pełnomocnika do spraw praw człowieka (działającego przy Ministrze Sprawiedliwości), który działa równolegle do Rzecznika Praw Obywatelskich (chociaż o działaniach tego pełnomocnika nic nie słychać) - ocenia prof. Krawiec. Podkreśla też, że rzuca się w oczy brak niezależności samej Akademii oraz podległych jej instytucji (np. Szkoły Głównej).

- Niepokój budzi tryb powoływania członków Akademii. Pierwszych członków Akademii w ilości nieprzekraczającej ½ pełnego składu każdej z Izb, powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw nauki i szkolnictwa wyższego. Budzi to obawy: minister może dowolnie wskazywać naukowców – można się domyślać, kto zasiądzie w Akademii. Tryb powołania przez ministra rodzić może podejrzenia o arbitralność, dowolność. Niewykluczone, że bazą osobową będzie niedawno powołany Insytut de Republica. Być może w skład Akademii wejdą także naukowcy powołani do Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego w ostatnich latach - mówi prof. Krawiec.

Podkreśla, że wątpliwości budzi też Szkoła Główna Mikołaja Kopernika, bo z założenia ma to być potężny uniwersytet, który może konkurować z innymi uczelniami w skali globalnej.

- Przypomnieć należy, że kilka lat temu był pomysł stworzenia potężnego uniwersytetu badawczego na bazie PAN, który miał z założenia zajmować wysokie miejsca w międzynarodowych rankingach - tłumaczy. Organ, którego powołanie spotykało się z ogromną krytyką środowiska naukowego. Od chwili zaś powołania Szkole tej przydzielona zostaje kategoria naukowa B+. Oznacza to, że szkoła ta cieszyć się będzie pełnią praw akademickich - tłumaczy. Zauważa też, że projekt nie był konsultowany ze środowiskiem naukowym.

- Być może ta ustawa – z nowymi instytucjami naukowymi – jest próbą stworzenia nowych ośrodków naukowych, które mogłyby przejmować środki finansowe przeznaczone na naukę. Na projekt ten patrzeć należy z szerszej perspektywy – nie można bowiem zapominać, że tworzone są także inne nowe instytucje – np. Akademia Zamojska czy Szkoła Wyższa Wymiaru Sprawiedliwości. Jak się wydaje, ich tworzenie nie jest przypadkowe, a osoby stojące za tymi instytucjami są związane z obecnym ośrodkiem władzy.