Artykuł 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty przewiduje, że minister właściwy do spraw oświaty i wychowania – w porozumieniu z Kościołem Katolickim, Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym oraz innymi kościołami i związkami wyznaniowymi – określa w rozporządzeniu warunki i sposób wykonywania przez szkoły nauki religii. Konstrukcja ta, w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich, budzi jednak poważne wątpliwości konstytucyjne.
Prawo do nauki religii w publicznej szkole jest elementem wolności sumienia i religii gwarantowanej przez art. 53 Konstytucji. RPO podkreśla, że regulacje określające zasady korzystania z tej wolności stanowią materię ustawową i nie mogą być przekazywane do uregulowania w aktach wykonawczych. W tym kontekście problemem jest także blankietowy charakter delegacji ustawowej – art. 12 ust. 2 u.s.o. nie zawiera żadnych wytycznych dotyczących treści rozporządzenia.
Brak zgodności z art. 92 ust. 1 Konstytucji
Zgodnie z art. 92 ust. 1 Konstytucji, rozporządzenia powinny być wydawane na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego, które określa organ właściwy do ich wydania, zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Tymczasem analizowany przepis nie wskazuje, jakie kwestie mają zostać uregulowane ani jakie kryteria powinny być uwzględnione.
W doktrynie prawa podkreśla się, że upoważnienia typu „określi zasady” czy „określi tryb”, bez wskazania ram merytorycznych, nie spełniają standardów konstytucyjnych. Istnieje zatem ryzyko, że każda zmiana w rozporządzeniu dotyczącym organizacji lekcji religii może zostać skutecznie zakwestionowana ze względu na wadliwą podstawę ustawową.
RPO zwraca uwagę, że art. 12 ust. 2 u.s.o. pochodzi sprzed wejścia w życie obecnej Konstytucji. O ile przed 1997 r. szerokie delegacje ustawowe były akceptowalne, to w aktualnym porządku prawnym konieczne jest przeniesienie przynajmniej części regulacji do ustawy. Dotyczy to zwłaszcza kwestii bezpośrednio związanych z realizacją konstytucyjnej wolności sumienia i religii.
Brak okresów przejściowych i ochrona praw nauczycieli
Niezależnie od problemów natury konstytucyjnej RPO wskazuje, że przy wydawaniu rozporządzeń dotyczących organizacji nauczania religii należało uwzględnić stosowne okresy przejściowe oraz ochronę praw nauczycieli religii. Zmniejszenie liczby godzin religii bez uprzednich działań dostosowawczych może naruszać zasadę ochrony pracy wynikającą z art. 24 Konstytucji RP. Rzecznik zwraca uwagę, że już w wystąpieniu z 10 czerwca 2024 r. pytał Ministerstwo Edukacji, czy oszacowano liczbę nauczycieli, którzy mogą stracić pracę, oraz czy rozważano mechanizmy osłonowe. W odpowiedzi resort wskazał, że sam fakt wejścia w życie rozporządzenia nie musi prowadzić do zwolnień, a decyzje kadrowe pozostają w gestii dyrektorów szkół.
Kolejne rozporządzenie Ministra Edukacji z 17 stycznia 2025 r. – przewidujące zmniejszenie liczby lekcji religii do jednej tygodniowo od 1 września 2025 r. – może mieć znacznie poważniejsze konsekwencje. Stowarzyszenie Katechetów Świeckich szacuje, że liczba katechetów, którzy utracą pracę, będzie wyższa niż wskazywane przez ministerstwo 10 tysięcy, a część nauczycieli doświadczy drastycznego ograniczenia wymiaru zatrudnienia.
Do Biura RPO wpływały również skargi katechetów, którzy wskazywali, że w czasie przewidzianym na wdrożenie nowych rozwiązań nie byli w stanie uzupełnić kwalifikacji ani zdobyć nowych, co prowadzi do poczucia dyskryminacji oraz braku zrozumienia i docenienia ich pracy.
